رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٩٦ - اهميت«خودارزيابى»

در مسير اصلاح و تكامل گام بر نخواهد داشت. به اين دليل تعاليم اسلامى نيز انسانِ وارسته را كسى مى‌داند كه خود و اعمال خويش را به زير ذره‌بين ببرد و در صدد اصلاح خود، جبران خطاها و تقويت قوّت‌ها و توانمندى‌هايش برآيد. ازاين‌رو قرآن كريم گاه مؤكداً انسان را به مراقبت از خود و پاسدارى از سعادت خويش توصيه‌

كرده، مى‌فرمايد: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ ...؛[١] اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! بر شما باد مراقبت از خودتان. همچنين گاه صراحتاً كسانى را كه به ديگران چيزى را سفارش مى‌كنند كه خود بدان عامل نيستند مذمت مى‌كند و با اين بيان، از اهميت خودارزيابى و اصلاح خويش پرده برمى‌دارد و مى‌فرمايد: أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌؛[٢] چگونه شما مردم را به نيكوكارى دستور مى‌دهيد و خود را فراموش مى‌كنيد و حال آنكه كتاب خدا را مى‌خوانيد؛ چرا انديشه نمى‌كنيد؟ همچنين مى‌فرمايد: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ، كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ‌؛[٣] اى مؤمنان! چرا چيزى مى‌گوييد كه خود عمل نمى‌كنيد؟ نزد خدا به‌شدت موجب خشم است كه چيزى را بگوييد كه خود عمل نمى‌كنيد.

پيام آيات فوق اين است كه اصلاح رفتار خود و برطرف كردن عيوب خويش، مقدم بر اصلاح ديگران است. ازاين‌رو از مؤمنان مى‌خواهد به رفتارهاى خود بنگرند و پيش از اصلاحِ ديگرى، به اصلاح خود بينديشند و به آنچه مى‌گويند عامل باشند و اگر عامل نيستند لب فروبندند. براى اين منظور، بايد رفتارهاى خويش را ارزيابى كرد و در نتيجه «خودارزيابى»، اصلى مهم در رفتار انسان با خود به شمار آمده، كليد كمال و سعادت انسان است. علامه جعفرى درباره اهميت ارزيابى خود مى‌گويد: «ارزيابى خويشتن، برتر از خودشناسى است. تعداد كسانى كه به ارزيابى خويشتن پرداخته‌اند، بسيار كم هستند و به‌ندرت انسان‌ها به‌

[١]. مائده: ١٠٥.

[٢]. بقره: ٤٤.

[٣]. صف: ٢ و ٣.