برخى از مهم‌ترين رفتارهايى كه تهذيب نفس را در پى دارد عبارت است از: ايمان، اخلاص، خوف از خدا، عمل صالح، نماز، روزه، تقوا، دوستى اهل‌بيت (عليهم السلام)، ياد مرگ، انتظار فرج، قرائت قرآن، دعا، كم‌خورى و لقمه حلال. همه اين رفتارها برطرف‌كننده كدورت‌ها و زنگارهاى قلب و جلادهنده آن براى تابيدن نور معرفت و شهود معارف باطنى معرفى شده است.[١] از سوى ديگر، امورى چون فراموشى و غفلت ناشى از اشتغالات فراوان به امور مادى و دنيوى، وابستگى و تعلّق خاطر به آن امور، و گناه و اصرار بر آن موجب قساوت، كدورت و تاريكى قلب مى‌شود و مانع تابش نور معرفت شهودى خواهد شد. به اين لحاظ كه نقش تذكر، موعظه، بشارت و انذار، در بيدارى و توجه بشر آشكار مى‌شود.

تجربه، گاه مى‌تواند تأثير بسيار عميق‌ترى در شناخت خويش و يافتن خودِ حقيقى، يا به عبارت بهتر، شهود خودِ واقعى بر جاى گذارد. بيشترِ انسان‌ها وابستگى مطلق خويش به خداى قادر و متعال را در درون خويش گُم كرده، خود را موجودى مستقل احساس مى‌كنند. ناپيدا بودن دست قدرت و رحمت خدا در زندگى انسان، اين تصور را در ذهن آدمى پديد آورده كه او موجودى مستقل و قائم بر ذات خويش است. اين احساس استقلال، براى بسيارى از انسان‌ها فقط هنگام اضطرارها، رنگ مى‌بازد و آن روى سكه، يعنى احساس ضعف و وابستگى مطلق به نيرويى ماوراى طبيعى كه قادر مطلق، و بر نجات و رهايى از اضطرارْ توانمند است، رخ مى‌نمايد و انسانْ حقيقت خود را در دل اين تجربه شهود مى‌كند. قرآن كريم، درماندگى انسانِ در حال غرق در دريا را مثال مى‌زند كه دستش از همه جا و همه چيز كوتاه است:

فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ.[٢]

چون به كشتى نشينند [و به دست امواج خطر افتند، در آن حال‌] تنها خدا را به اخلاص كامل در دين مى‌خوانند، و چون از خطر دريا به ساحل نجاتشان رساند [باز به خداى يكتا] مشرك مى‌شوند.

[١]. ر. ك: دانش‌نامه عقايد اسلامى( معرفت شناسى): ج ٢ ص ٤٨٠- ٤٩٥.

[٢]. عنكبوت: ٦٥.