پيش‌تر، گفته شد كه احساس خودتوانمندى و عدم ابراز نياز به ديگرى، عزت نفس ناميده مى‌شود. آنچه اين احساس را در انسان تقويت مى‌كند و او را از ابراز عجز و نياز نزد همنوعان باز مى‌دارد، از عوامل عزت نفس به‌شمار مى‌آيد. در اين ميان يكى از مهم‌ترين امورى كه توانمندى و استقلال فرد را نزد ديگران افزايش مى‌دهد و او را از احساس خوارى و خودكم‌بينى باز مى‌دارد، دانش‌اندوزى است. بى‌ترديد كسى كه اهل دانش است، به‌راحتى تحت تأثير اطرافيان قرار نمى‌گيرد و دانش او در بسيارى اوقات، او را از تسليم شدن در برابر هر رأى و سخن باطلى باز مى‌دارد. بنابراين دانش، از برترين عوامل عزت نفس و در پى آن عزت در نظر همنوعان مى‌شود. ازاين‌رو از امام على (ع) چنين نقل شده است:

«العلم عزّ، الطاعة حرز؛[١]

دانش عزت است و اطاعت [از خدا] نگهدارنده». ايشان در بيان ديگرى مى‌فرمايد:

«لطالب العلم عزّ الدنيا و فوز الآخرة؛

براى دانشجو، عزت در دنيا و رستگارى در آخرت خواهد بود». در بيان ديگرى، ايشان مى‌فرمايد:

«لا عزّ اشرف من العلم؛[٢]

عزتى برتر از دانش نيست».

اين عزت كه همان احساس خودتوانمندى است، اگر منشأ آن علم باشد، موجب عزت در نظر مردم و رفعت جايگاه در ديدگان آنان خواهد شد. لذا در قرآن كريم به نتيجه عزت نفس كه همان بلندمرتبگى در نظر همنوعان است تصريح شده است: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ‌[٣]

٢. عقل‌

يكى از عوامل عزت نفس، عقل است. كسى كه از قوّت عقل بالايى برخوردار است، هر رأى سستى را نمى‌پذيرد و براى پذيرش آرا، با خِردِ خويش آن رأى را ارزيابى مى‌كند و صحت و سقم آن را بررسى مى‌كند. پس همچون موم در دست ديگران رام نيست و خود، صاحب رأى و نظر است. به اين دليل از امام على (ع) نقل شده است كه فرمود:

«كم من ذليل اعزه عقله؛[٤]

چه بسيار خوارى كه عقلش او را عزيز گرداند».

[١]. غرر الحكم: ح ٩٢.

[٢]. عيون الحكم و المواعظ: ص ٥٣٤؛ العلم و الحكمة فى الكتاب و السنة: ص ٤٨.

[٣]. مجادله: ١١.

[٤]. غرر الحكم: ح ٦٩٢١.