رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٧٣ - الف - مفهوم رفتار اخلاقى با خود

دينى، تأييدكننده اين معناست. در بسيارى از روايات معصومان‌ (عليهم السلام) ميان رفتار صحيح و اخلاقى، و شناخت جايگاه و منزلت خويش رابطه مستقيم برقرار شده است. اين قبيل روايات تصريح مى‌كند كه انسان از حرمت نفس برخوردار است و انسانى كه از حرمت و كرامت نفس خود آگاه باشد، عزت نفس خويش را در برابر مخلوقات از بين نمى‌برد و از رفتارهايى كه به تضييع حرمت، كرامت و عزت نفسش منجر مى‌شود و او را در نظر همنوعانش خوار نمايد پرهيز مى‌كند.

چند نمونه از روايات ناظر به اين مفاهيم، از نظرتان مى‌گذرد:

امام كاظم (ع) به هشام‌ابن‌حكم مى‌فرمايد:

ان اعظم الناس قدرا من لا يرى الدنيا لنفسه خطرا.[١]

از همه مردم بلندمرتبه‌تر و عظيم‌القدرتر، كسى است كه براى تمام دنيا به اندازه نفس خود ارزش قائل نيست.

اين توصيه اخلاقى، از منظرى ديگر بيان‌كننده آن است كه انسانِ واقف به ارزش و منزلت خويش، خود را به دنيا و مواهب آن نمى‌فروشد و حاضر نيست براى دستيابى به دنيا، از حرمت انسانى خويش دست بردارد؛ حتى اگر آن موهبت دنيايى، به اندازه خودِ دنيا بزرگ باشد. همچنين كسى كه از حقيقت عزت و حرمت نفس خويش به مثابه موهبتى خداداد آگاه است و خود را از آن برخوردار مى‌داند، از دروغ كه تضييع‌كننده عزت نفس اوست پرهيز مى‌كند. ازاين‌رو از امام حسين (ع) نقل شده است:

الصدق عز و الكذب عجز.[٢]

راستگويى عزت است و دروغگويى ناتوانى.

امام على (ع) نيز همت هر انسان را به اندازه منزلتى مى‌داند كه او براى خويش قائل است. بنابراين انسان‌هاى بلندهمت، انسان‌هايى هستند كه بر بزرگى و عظمت قدر و منزلت خويش واقف‌اند. ازاين‌رو ايشان مى‌فرمايد:

قدر الرجل على قدر همته.[٣]

قدر هر كس به قدر همت اوست.

[١]. الكافى: ج ١ ص ١٩.

[٢]. تاريخ اليعقوبى: ج ٢ ص ٢٤٦.

[٣]. نهج البلاغة: حكمت ٤٧.