رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٣٠١ - خودارزيابى در امور اخلاقى و دينى

صالح را هم خالص براى رضاى خدا به جاى آورند، و اين مراقبت را استمرار دهند، و همواره از نفس خود حساب بكشند، و هر عمل نيكى كه در كرده‌هاى خود يافتند خدا را شكر گزارند، و هر عمل زشتى ديدند خود را توبيخ نموده، نفس را مورد مؤاخذه قرار دهند، و از خداى تعالى طلب مغفرت كنند؛ و ذكر خداى تعالى به ذكرى كه لايق ساحت عظمت و كبريايى اوست، يعنى ذكر خدا به اسماى حسنى و صفات علياى او كه قرآن بيان نموده، تنها راهى است كه انسان را به كمال عبوديت مى‌رساند؛ كمالى كه انسان، ما فوق آن، ديگر كمالى ندارد.[١]

در متون دينى، براى خودارزيابى در رفتارهاى اخلاقى، دينى و معنوى، بيشتر از اصطلاح «محاسبه نفس» استفاده شده است. فراوانىِ روايات معصومان (عليهم السلام) در موضوع محاسبه نفس، از اهميت آن در سعادت بشر حكايت مى‌كند. اين عمل در آموزه‌هاى روايى به صورت برنامه منظم روزانه براى هر فرد توصيه و برآن تأكيد شده و تا آنجا به اين موضوع اهميت داده شده است كه اگر روزى بر انسان بگذرد و او از اين برنامه غفلت كند و در محاسبه‌اى دقيق، به ارزيابى رفتارهاى خود نپردازد، در زمره پيروان پيامبر گرامى اسلام (ص) و اهل بيت آن حضرت به شمار نمى‌آيد. از پيامبر خدا (ص) حديثى طولانى درباره سفر معراج بيان شده است. آن حضرت در بخشى از آن حديث در بيان مشاهدات خود فرموده است كه بر بالاى درب هفتم جهنم نوشته شده است:

حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبوا و بخوا نفوسكم قبل ان توبخوا.[٢]

به حساب خود برسيد قبل از آنكه به حسابتان برسند؛ و خود را بازخواست كنيد پيش از آنكه بازخواست شويد.

حديث ديگر، زيرك‌ترينِ انسان‌ها را كسى مى‌داند كه نفس خويش را محاسبه و بازخواست كند و سعادتمندىِ خويش در آخرت را با اعمال خويش تضمين كند.[٣] در بيان ديگرى آمده است:

[١]. الميزان فى تفسير القرآن: ج ١٩ ص ٢١٧.

[٢]. مستدرك الوسائل: ج ١٢ ح ١٣٧٦٠.

[٣]. تنبيه الخواطر: ج ٢ ص ٩٤: