رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٣٠٠ - خودارزيابى در امور اخلاقى و دينى

از تجارب خود و ديگران و گاه به مشورت با ديگران توصيه شده است‌[١] و گاه كسى كه دو روزش با هم مساوى است مغبون دانسته شده است.[٢]

اما در خودارزيابى رفتار و اخلاق به‌ويژه در حوزه‌هاى رفتار با خدا، با خود و با همنوعان، اكثر قريب به اتفاق افراد كوتاهى كرده، به اصلاح و جبران خطاها اهتمام نمى‌ورزند؛ درحالى‌كه مهم‌تر از ارزيابى خود در رفتارهاى دنيوى و مادى، ارزيابى خويش در امور اخلاقى و معنوى است؛ چرا كه سعادت دنيوى و اخروى را همزمان تضمين مى‌كند. اين امر موجب شده است كه در متون دينى، توجه فراوانى به قسم اخير شود. قرآن كريم در بيانى صريح، مؤمنان را به توجه به رفتارهاى خود كه در آخرت آنان به كار آمده، ارزيابى مى‌شود، فرا مى‌خواند و مى‌فرمايد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.[٣]

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از خدا بترسيد؛ و هر كس بايد بنگرد كه براى فردايش چه فرستاده است. از خدا بترسيد؛ كه خدا به كارهايى كه مى‌كنيد آگاه است.

برخى مفسران، مقصود از «اتقوا الله» دوم را تقوا در بازنگرى اعمال مى‌دانند. اگر انسان در اين مرحله هم از تقوا برخوردار نباشد، دچار خودفريبى و سپس به سوى ازخودبيگانگى مى‌شود. علامه طباطبايى در بيان و شرح اين آيه، هم به لزوم مراقبت اعمال و رفتارهاى خويش تصريح، و هم به ارزيابى رفتارها و اصلاح خطاها و جبران لغزش‌ها اشاره مى‌كند و مى‌نويسد:

واين همان هدفى است كه آيه‌ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ دنبال نموده، مؤمنين را وادار مى‌كند كه به ياد خداى سبحان باشند، و او را فراموش نكنند، و مراقب اعمال خود باشند، كه چه مى‌كنند، صالح آن‌ها كدام، و طالحش كدام است؛ چون سعادت زندگى آخرتشان به اعمالشان بستگى دارد؛ و مراقب باشند كه جز اعمال صالح انجام ندهند، و

[١]. آل عمران: ١٥٩: وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ؛ شورا: ٣٨: وَ أَمْرُهُمْ شُورى‌ بَيْنَهُمْ.

[٢]. الأمالى، صدوق: ص ٧٦٦ ح ١٠٣٠: امام صادق( ع):

[٣]. حشر: ١٨.