درباره تمدن جدید (تمدن اروپا) میگویند روحش علم است؛ نه فلسفه است، نه هنر است، نه چیز دیگر؛ روحش علم است، آنهم علم حسی و تجربی. این تمدن هم دارای نهادهای مختلف و متعدد است ولی روح حاکم بر آن علم است.

پس نظریه مارکسیسم در باب تفسیر و توجیه تاریخ اولًا بر این اساس است که تمام جامعه بشری- یا به عنوان یک تمدن واحد یا همه تمدنها مشابه یکدیگر هستند- دارای یک روح است، «چند روحی» و «چند حیاتی» نیست؛ و [ثانیاً بر این اساس است که] آن روحی که بر تمام تمدنهای بشر، بر تمام جوامع بشری حکمفرما بوده است و سایر نهادها به منزله اعضای او بودهاند که این روح در همه جا حلول داشته و بر همه حکومت میکرده است اقتصاد است. و این در دو قسمتش قابل مناقشه است، هم اینکه ما جامعه بشری را صددرصد مانند موجود زنده تک حیاتی بدانیم؛ نه، میتواند درآن واحد چند حیاتی باشد؛ و هم به فرض که نظریه تک حیاتی را قبول کنیم، ما نمیتوانیم همه تمدنها را با یک چوب برانیم، بگوییم روح حاکم بر تمدن هند همان روح حاکم بر تمدن یونان است و همان روح حاکم بر تمدن روم است و همان روح حاکم بر تمدن مصر است و همان روح حاکم بر تمدن قدیم ایران است و [همان روح حاکم] بر تمدن جدید اروپاست.

- یک انسان هم ممکن است چند روح حاکم داشته باشد و انسانهای مختلف ممکن است روحهای حاکم مختلف داشته باشند.

استاد: همینطور است، یعنی شما نظریه من و ضد نظریه آنها را تأیید میکنید؛ یعنی اگر انسان یک روح یکنواخت ثابت میداشت [و] ما در باب جامعه انسان هم آن را تک حیاتی میدانستیم ناچار بودیم برای همه جامعهها یک نوع روح قائل باشیم، ولی به دلیل اینکه انسان یک موجود عجیبی است و دارای استعدادهای گوناگون و متضاد، همانطور که در هر فردی از افراد انسان ممکن است یک استعدادش بشکفد و استعدادهای دیگر را تحت الشعاع قرار بدهد، در جامعه انسانی هم میشود که یک استعدادش بشکفد و استعدادهای دیگر را- به هر دلیل، به دلیل به فعلیت نرسیدن، به دلیلهای دیگر- تحت الشعاع خودش قرار بدهد. این، حرف درستی است.