لغات در تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٦٤ - كلمه
[كَلْم:]
«لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ»
«كَلْم» در اصل بهمعناى تأثيرى است كه با چشم يا گوش درك مىشود وبهمعناى تأثيرى كه با چشم درك مىشود نيز آمده است. [١]
[كَلِمَات:]
«مِداداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي»
«كَلِمَات» جمع «كلمه» است و در اصل به معناى الفاظى است كه انسان با آن سخن مىگويد، سپس به معناى گستردهترى اطلاق شده، و آن هر چيزى است كه مىتواند بيانگر مطلبى باشد، و از آنجا كه مخلوقات گوناگون اين جهان هر كدام بيانگر ذات پاك خدا و علم و قدرت اويند، به هر موجودى «كلمة اللَّه» اطلاق شده، مخصوصاً در مورد موجودات شريفتر و باعظمتتر، اين تعبير به كار رفته. [٢]
[كلمه:]
«وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ»
«كلمه» از مادّه «كَلْم» در آيه ١٩ سوره «يونس»، اشاره به سنت و فرمان آفرينش دائر به آزادى انسانها است، كه از آغاز چنين بوده است؛ چه اين كه اگر منحرفان و مشركان بلافاصله مجازات شوند، ايمان موحدان تقريباً جنبه اضطرارى و اجبارى پيدا مىكند، و حتماً از روى ترس و وحشت خواهد بود، و چنين ايمانى نه مايه افتخار است، و نه دليل بر تكامل.
و در لغت به معناى گفتار، و هر گونه جمله است و حتى به سخنان مفصل و طولانى نيز «كلمه» گفته مىشود.
و اگر مىبينيم گاهى به معناى «وعده» آمده است مانند: وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَني إِسْرائيلَ بِمَا صَبَرُوا: «وعده پروردگارت درباره بنىاسرائيل در مقابل صبر و استقامتى كه كردند انجام پذيرفت».
نيز از همين نظر است؛ زيرا انسان به هنگام وعده دادن جملهاى مىگويد كه وعده را در بر دارد.
و نيز گاهى «كلمه» به معناى دين و آئين و حكم و دستور مىآيد كه آنها نيز به همين ريشه باز مىگردد.
در اين كه منظور از «كلمه» در سوره «انعام»، «قرآن» است يا «دين و آئين خدا» يا «وعده پيروزى» كه به پيامبر صلى الله عليه و آله داده شده؟
احتمالات مختلفى دادهاند، كه در عين حال منافاتى با هم ندارند، و ممكن است آيه ناظر به همه آنها بوده باشد.
ولى از آن نظر كه در آيات قبل سخن از «قرآن» در ميان بوده با اين معنا مناسبتر
[١]. انعام، آيه ٣٤ (ج ٥، ص ٢٦٨)
[٢]. كهف، آيه ١٠٩ (ج ١٢، ص ٦١٨)؛ لقمان، آيه ٢٧ (ج ١٧، ص ٨٧)