جمله‌ «أَثارُوا الأَرْضَ» (زمين را زير و رو كردند)، ممكن است اشاره به شخم كردن زمين براى زراعت و درختكارى، يا كندن نهرها و قناتها و يا بيرون آوردن شالوده عمارت‌هاى بزرگ، و يا همه اينها باشد؛ چرا كه جمله‌ «أَثارُوا الأَرْضَ» مفهوم وسيعى دارد كه تمام اين امور را كه مقدمه عمران و آبادى است، شامل مى‌شود. [٢]

[أَثارَة:]

«أَوْ أَثارَةٍ مِّنْ عِلْمٍ»

علماى لغت و مفسران براى‌ «أَثارَة» از مادّه‌ «أثر» (بر وزن حلاوة) چند معنا ذكر كرده‌اند: «باقيمانده چيزى»، «روايت» و «علامت»، ولى ظاهر اين است كه همه، به يك معنا بازمى‌گردد، و آن اثرى است كه از چيزى باقى مى‌ماند؛ و دليل بر وجود آن است. [٣]

[إِثَّاقَلْتُمْ:]

«إِثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأَرْضِ»

«اثَّاقَلْتُمْ» از مادّه‌ «ثِقَل» به معناى سنگينى است، و جمله‌ «اثَّاقَلْتُمْ الَى الأَرْضِ» كنايه از تمايل به ماندن در وطن و حركت نكردن به سوى ميدان جهاد است؛ و يا كنايه از تمايل به جهان ماده و چسبيدن به زرق و برق دنيا است. در هر صورت اين وضع گروهى از مسلمانان ضعيف‌الايمان بود، نه همه آنها و نه مسلمانان راستين و عاشقان جهاد در راه خدا. [٤]

[أَثَر:]

«قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ الرَّسُولِ»

«أَثَر» از مادّه‌ «أثر» در تفسير اول، به معناى‌ «خاك زير پا» است، و در تفسير دوم به معناى‌ «بخشى از تعليمات» است. [٥]

[أَثَرْنَ:]

«فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً»

«أَثَرْنَ» از مادّه‌ «اثاره» به معناى پراكندن‌ «غبار» يا «دود» است، و گاه به معناى‌ «به هيجان آوردن» نيز به كار رفته است، همچنين گاه به معناى پخش شدن امواج صوت در فضا آمده. [٦]

[أَثقال:]

«وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها»

در اين كه منظور از «أَثْقال» (بارهاى سنگين) در اينجا چيست؟ مفسران تفسيرهاى متعددى ذكر كرده‌اند؛ بعضى گفته‌اند: منظور

[١]. روم، آيه ٩ (ج ١٦، ص ٣٩٥)

[٢]. روم، آيه ٩ (ج ١٦، ص ٣٩٤)

[٣]. احقاف، آيه ٤ (ج ٢١، ص ٣١٨)

[٤]. توبه، آيه ٣٨ (ج ٧، ص ٤٨٩)

[٥]. طه، آيه ٩٦ (ج ١٣، ص ٣١٥)

[٦]. عاديات، آيه ٤ (ج ٢٧، ص ٢٦٨)