منظور از «فتنه و افتنان» همان دلباختگى به چيزى است، يعنى نتيجه دلباختگى آنها به شرك و بت‌پرستى كه پرده‌اى بر روى انديشه و خِرَد آنها افكنده، اين شده است: در قيامت كه پرده‌ها كنار مى‌رود، متوجّه خطاى بزرگ خود بشوند، و از اعمال خود بيزارى جويند و به كلى انكار كنند.

و اصل «فتنه» در لغت چنان كه «راغب» در «مفردات» مى‌گويد: آن است كه طلا را در آتش بيفكنند و زير فشار حرارت قرار دهند، تا باطن آن آشكار گردد و معلوم شود خالص است يا ناخالص؟

«فِتْنَه» در قرآن مجيد مكرّر به معناى آزمايش و امتحان آمده است. و در تفسير آيه ١٩٣ سوره «بقره» گفته‌ايم، مفهوم وسيعى دارد كه هر گونه اعمال فشار را شامل مى‌شود، لذا گاهى در قرآن كلمه فتنه به شرك و بت‌پرستى كه انواع محدوديت‌ها و فشارها را براى جامعه در بر دارد گفته شده.

همچنين به فشارهايى كه از ناحيه دشمنان براى جلوگيرى از گسترش دعوت اسلام و به منظور خفه كردن نداى حق‌طلبان و حتى باز گرداندن مؤمنان به سوى كفر به عمل مى‌آيد «فتنه» اطلاق شده است‌

منظور از «فتنه» در جمله‌ «أَنْ يَفْتِنَهُمْ» (آيه ٨٣ يونس) منحرف ساختن از دين و آئين «موسى‌» بر اثر تهديد و ارعاب و شكنجه بوده و يا به معناى هر گونه توليد ناراحتى و درد سر، اعم از دينى و غير دينى. و منظور از آن در سوره‌ «احزاب» همان شرك و كفر است (همان گونه كه در آيات ديگر قرآن از قبيل آيه ١٩٣ سوره «بقره» آمده است). ولى بعضى از مفسران، احتمال داده‌اند كه: مراد از «فتنه» در اينجا جنگ بر ضد مسلمانان است كه اگر به اين گروه منافق، پيشنهاد شود، به زودى اجابت كرده و با فتنه‌جويان همكارى مى‌كنند! اما اين تفسير، با ظاهر جمله «وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها» (اگر از اطراف، بر مدينه هجوم آورند ...) سازگار نيست.

«فتنه» ممكن است به معناى «رنج و عذاب» باشد، و ممكن است به معناى «آزمايش»، همان گونه كه در غالب موارد در قرآن به اين معنا آمده است، اشاره به اين كه: آنها هنگامى كه نام «زقّوم» را شنيدند به سخريه و استهزاء پرداختند، و از اين رو وسيله‌اى براى آزمايش اين ستمگران شد.

با توجّه به اين كه‌ «فِتْنِه» در اصل، به معناى قرار دادن طلا در كوره است، تا طلاى خوب و خالص، از ناخالص شناخته شود، به معناى هر گونه آزمايش و امتحان استعمال مى‌شود، و به معناى «دخول انسان در آتش» نيز آمده است، و گاه، به معناى بلا و عذاب و ناراحتى، چنان كه آيه ١٤ سوره‌ «ذاريات» نيز اشاره به همين معناست. [١]

[١]. انعام، آيات ٢٣، ٥٣ (ج ٥، صفحات ٢٣٥، ٢٣٦، ٣٢٠)؛ اعراف، آيه ١٥٥ (ج ٦، ص ٤٦٢)؛ انفال، آيه ٣٩ (ج ٧، ص ٢٠٧)؛ يونس، آيه ٨٥ (ج ٨، ص ٤٤٨)؛ احزاب، آيه ١٤ (ج ١٧، ص ٢٤٩)؛ صافات، آيه ٦٣ (ج ١٩، ص ٨٤)؛ ذاريات، آيه ١٤ (ج ٢٢، ٣٢٨)؛ قمر، آيه ٢٧ (ج ٢٣، ص ٦٤)