ذكر، به معناى ياد آوردن چيزى است و آنچه بر زبان جارى شود. [١] نيز در معناى آن گفته شده: «ذكر» همان‌ «تذكّر» در برابر «غفلت» و فراموشى است كه اعمّ از تذكّر به قلب و زبان است. [٢] ذكر در معانى متعدّدى‌ استعمال شده است، همچون احضار چيزى در ذهن، كتب انبياى پيشين، قرآن، نماز، محمّد صلى الله عليه و آله و .... [٣] در اين مدخل مقصود ذكر خدا است و ساير موارد در مدخل مربوط به خود مى‌آيد. در اين مدخل از واژه‌ «ذكر» و مشتقّات آن استفاده شده است.

اهمّ عناوين: آثار ذكر، اعراض از ذكر خدا، اوقات ذكر خدا، ذاكران خدا، سفارش به ذكر خدا، عوامل ذكر خدا، منع از ذكر خدا.

آثار ذكر خدا

١. آبادانى مساجد

١. آبادانى مساجد، با ذكر خدا در آنها:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَ سَعى‌ فِي خَرابِها ....

بقره (٢) ١١٤

٢. آرامش‌

٢. ذكر خدا، تنها آرام‌بخش دلهاى مؤمنان:

الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. [٤]

رعد (١٣) ٢٨

... فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشْقى‌ وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً ....

طه (٢٠) ١٢٣ و ١٢٤

٣. آرامش پوستها و قلبهاى خداترسان، با ذكر خدا:

... تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى‌ ذِكْرِ اللَّهِ‌ ....

زمر (٣٩) ٢٣

٣. اجتناب از گزافه‌گويى‌

٤. ذكر و ياد خدا، موجب نجات شعرا از گزافه‌گويى:

وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ‌ أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ‌ وَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ‌ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً ....

شعراء (٢٦) ٢٢٤-/ ٢٢٧

٤. ارزشمندى شاعران‌

٥. ارجمندى و ارزش شاعران، در پرتو ايمان، عمل صالح و ذكر فراوان خدا:

وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ‌ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً ....

شعراء (٢٦) ٢٢٤ و ٢٢٧

٥. استغفار

٦. ذكر و ياد خدا، موجب استغفار و آمرزش‌طلبى انسان هنگام ارتكاب گناه و ظلم به نفس:

... ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ‌ ... [٥]

آل‌عمران (٣) ١٣٥

[١] . لسان‌العرب، ج ٥، ص ٤٨، «ذكر»

[٢] . التّحقيق، ج ٣، ص ٢٩٧، «ذكر»

[٣] . مفردات، ص ٣٢٨، «ذكر»

[٤] . «تطمئنّ قلوبهم بذكر اللَّه» عطف تفسيرى براى «آمنوا» است، پس ايمان به خدا همراه با آرامش قلب با ذكر او است. (الميزان، ج ١١، ص ٣٥٤)

[٥] . توبه و استغفار در آيه از متفرّعات ذكر و ياد خدا قرارگرفته است. (تفسير التحريروالتنوير، ج ٣، جزء ٤، ص ٩٢)