ديه، مالى است كه به سبب وارد كردن جنايت بر نفس «جان» انسان حرّ و يا غير نفس واجب مى‌گردد چه اندازه آن به صورت مشخص در شرع تعيين شده باشد و يا نه و گاهى از غير مقدّر شرعى با اصطلاح «ارش» و «حكومت» ياد مى‌شود. [٢] در اين مدخل از واژه‌ «ديه» استفاده شده است.

آثار ديه‌

پذيرش توبه قاتل‌

١. پرداخت ديه در قتل خطايى زمينه‌ساز پذيرش توبه قاتل از جانب خداوند:

... وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‌ أَهْلِهِ‌ ... تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ‌ ... [٣]

نساء (٤) ٩٢

اداى حق اولياى مقتول‌

٢. پرداخت ديه در قتل خطايى اداكننده حق اولياى مقتول:

... وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‌ أَهْلِهِ‌ ... [٤]

نساء (٤) ٩٢

احكام ديه‌

٣. وجوب پرداخت ديه «از سوى عاقله» به اولياى مقتول در صورت خطايى بودن قتل:

... وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‌ أَهْلِهِ‌ ... [٥]

نساء (٤) ٩٢

٤. عدم وجوب پرداخت ديه مؤمن مقتول به قتل خطايى (بر عاقله) در صورت دشمن بودن اولياى مقتول (مشركان غير معاهد) با مسلمانان:

... وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‌ أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ....

نساء (٤) ٩٢

٥. لزوم پرداخت ديه به خانواده غير مسلمان «از سوى عاقله» در صورت مؤمن بودن مقتول و هم‌پيمان بودن آن خانواده با مسلمانان:

... وَ إِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‌ أَهْلِهِ‌ ....

نساء (٤) ٩٢

٦. عدم وجوب پرداخت ديه در صورت چشم‌پوشى خانواده مقتول و عفو آنان:

... وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى‌ أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا ....

نساء (٤) ٩٢

٧. عدم التزام به احكام ديه، دربردارنده عذاب الهى:

... فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى‌ بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ. [٦]

بقره (٢) ١٧٨

٨. لزوم رعايت احسان و عدم مطالبه زياده از سوى ولىّ مقتول در صورت عفو از قصاص و رضايت به ديه:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى‌ ... فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ‌ ... [٧]

بقره (٢) ١٧٨

٩. لزوم عدم تعلّل و كوتاهى بدهكار به ديه در پرداخت آن در فرض توانايى مالى:

... فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ‌

[١] . از سعد بن عبداللّه روايت شده كه از رسول‌اكرم صلى الله عليه و آله درباره قول خدا «إنّ الّذين ينادونك من وراء الحجرات أكثرهم لايعقلون» سؤال شد. فرمودند: آنان جفاكاران از بنى‌تميم‌اند. (الدرّالمنثور، ج ٧، ص ٥٥٣)

[٢] . تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٥٥٣

[٣] . «توبه» مفعول لأجله است و به تحرير رقبه، ديه و بدل‌آن دو رجوع مى‌كند. يعنى خداوند همه موارد ياد شده را براى توبه تشريع فرمود. (تفسير التحريروالتنوير، ج ٤، ص ٢٢١)

[٤] . امام صادق عليه السلام، در پاسخ سؤال از آيه فوق فرمود: اداى حق اولياى مقتول با پرداخت ديه به آنها محقّق مى‌گردد. (تفسير نورالثقلين، ص ٥٣٠، ح ٤٧٣)

[٥] . بنا بر سنّت رسول‌اللّه صلى الله عليه و آله و اجماع، ديه بر عاقله واجب است. (مجمع‌البيان، ج ٣-/ ٤، ص ١٤٠؛ زبدةالبيان، ص ٨٥٠)

[٦] . «ذلك» مى‌تواند اشاره به احكام ديه و قصاص باشد. (مجمع‌البيان، ج ١-/ ٢، ص ٤٨٠)

[٧] . بنا بر اينكه فاعل «فاتّباع بالمعروف» عفوكننده از قصاص باشد. (همان، ج ٣-/ ٤، ص ٤٨٠)