تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات - بهشتى، احمد - الصفحة ١٨٢ - ٢ تركيب

اين نكته را هم ناگفته نگذاريم كه تركيب حقيقى هم به دو قسم انضمامى و اتّحادى منقسم مى‌شود. فيلسوفان قديم، تركيب جنس و فصل را تركيب اتّحادى و تركيب مادّه و صورت، بلكه وجود و ماهيّت را تركيب انضمامى مى‌شناختند.

تركيب اتحادى از تركيب دو امر متحصّل و نامتحصّل پديد مى‌آيد و در حقيقت، امر متحصّل، موجود و متحقّق بالذات و امر غير متحصّل، موجود و متحقّق بالعرض خواهد بود و موجود خارجى همان امر متحصّل است و ذهن تحليلگر فلسفى، امر غير متحصّل را از آن، انتزاع مى‌كند. آن‌چه در خارج متحقّق است، يك موجود است كه بالذات، به امر متحصّل و بالعرض به امر غير متحصّل نسبت داده مى‌شود.

و اما تركيب انضمامى از دو امر متحصّل، آن هم با ويژگى كسر و انكسار و جذب و انجذاب پديد مى‌آيد. از تركيب اكسيژن و هيدروژن، آب و از تركيب كلر و سديم، نمك طعام پديد مى‌آيد. هيچ‌كدام از اجزاى آب و نمك، ويژگى شويندگى، عطش‌زدايى، شورى و لذيذسازى غذا را ندارند و از آن‌جا كه پس از تجزيه آب، اكسيژن و هيدروژن و پس از تجزيه نمك طعام، سديم و كلر از هم جدا مى‌شوند، روشن مى‌شود كه اجزا در حالت تركيب و انضمام، در هر مولكولى از آب يا نمك، حضور دارند. هرچند حضور آنها به نحو بروز و ظهور نيست؛ بلكه به نحو كمون و استتار است.

صدر الدين دشتكى‌ [١] كه از افاضل و اكارم دانشوران و فيلسوفان حوزه فلسفى شيراز بوده است، تركيب ماده و صورت را هم تركيب اتحادى ناميد. حكيم سبزوارى درباره‌اش مى‌گويد: