شرح كتاب سيبويه
(١)
٣ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٦ ص
(٤)
١١ ص
(٥)
١٣ ص
(٦)
١٧ ص
(٧)
٢٣ ص
(٨)
٢٤ ص
(٩)
٢٨ ص
(١٠)
٣٥ ص
(١١)
٣٨ ص
(١٢)
٤٧ ص
(١٣)
٥٣ ص
(١٤)
٥٩ ص
(١٥)
٦١ ص
(١٦)
٦٢ ص
(١٧)
٧٣ ص
(١٨)
٨١ ص
(١٩)
٨٤ ص
(٢٠)
٩٠ ص
(٢١)
٩٧ ص
(٢٢)
٩٨ ص
(٢٣)
١٠٠ ص
(٢٤)
١٠١ ص
(٢٥)
١٠٣ ص
(٢٦)
١٠٦ ص
(٢٧)
١٠٨ ص
(٢٨)
١٠٨ ص
(٢٩)
١٠٩ ص
(٣٠)
١١١ ص
(٣١)
١١٢ ص
(٣٢)
١١٤ ص
(٣٣)
١٢٠ ص
(٣٤)
١٢١ ص
(٣٥)
١٢٢ ص
(٣٦)
١٢٣ ص
(٣٧)
١٢٣ ص
(٣٨)
١٢٥ ص
(٣٩)
١٢٧ ص
(٤٠)
١٢٨ ص
(٤١)
١٣٠ ص
(٤٢)
١٣١ ص
(٤٣)
١٣٣ ص
(٤٤)
١٣٦ ص
(٤٥)
١٤٠ ص
(٤٦)
١٤٢ ص
(٤٧)
١٤٣ ص
(٤٨)
١٤٣ ص
(٤٩)
١٤٦ ص
(٥٠)
١٥٥ ص
(٥١)
١٥٦ ص
(٥٢)
١٥٨ ص
(٥٣)
١٥٩ ص
(٥٤)
١٦١ ص
(٥٥)
١٦٢ ص
(٥٦)
١٦٤ ص
(٥٧)
١٦٧ ص
(٥٨)
١٦٧ ص
(٥٩)
١٦٨ ص
(٦٠)
١٦٩ ص
(٦١)
١٧١ ص
(٦٢)
١٧٢ ص
(٦٣)
١٧٤ ص
(٦٤)
١٨١ ص
(٦٥)
١٨٢ ص
(٦٦)
١٨٧ ص
(٦٧)
١٨٧ ص
(٦٨)
١٩١ ص
(٦٩)
١٩١ ص
(٧٠)
١٩٢ ص
(٧١)
١٩٥ ص
(٧٢)
١٩٧ ص
(٧٣)
١٩٨ ص
(٧٤)
٢٠٢ ص
(٧٥)
٢٠٣ ص
(٧٦)
٢٠٥ ص
(٧٧)
٢٠٧ ص
(٧٨)
٢٠٩ ص
(٧٩)
٢١٣ ص
(٨٠)
٢١٣ ص
(٨١)
٢١٤ ص
(٨٢)
٢١٥ ص
(٨٣)
٢٢٠ ص
(٨٤)
٢٢١ ص
(٨٥)
٢٢٤ ص
(٨٦)
٢٢٦ ص
(٨٧)
٢٢٩ ص
(٨٨)
٢٣٢ ص
(٨٩)
٢٣٤ ص
(٩٠)
٢٣٧ ص
(٩١)
٢٤٠ ص
(٩٢)
٢٤٢ ص
(٩٣)
٢٤٣ ص
(٩٤)
٢٤٦ ص
(٩٥)
٢٤٧ ص
(٩٦)
٢٥٣ ص
(٩٧)
٢٥٥ ص
(٩٨)
٢٥٨ ص
(٩٩)
٢٦٢ ص
(١٠٠)
٢٦٣ ص
(١٠١)
٢٦٤ ص
(١٠٢)
٢٦٦ ص
(١٠٣)
٢٦٩ ص
(١٠٤)
٢٧٣ ص
(١٠٥)
٢٩٠ ص
(١٠٦)
٢٩٥ ص
(١٠٧)
٣٠٢ ص
(١٠٨)
٣٠٢ ص
(١٠٩)
٣١٢ ص
(١١٠)
٣١٧ ص
(١١١)
٣٢١ ص
(١١٢)
٣٢٢ ص
(١١٣)
٣٢٤ ص
(١١٤)
٣٣٤ ص
(١١٥)
٣٥٣ ص
(١١٦)
٣٥٤ ص
(١١٧)
٣٥٧ ص
(١١٨)
٣٥٨ ص
(١١٩)
٣٦٠ ص
(١٢٠)
٣٦٣ ص
(١٢١)
٣٦٨ ص
(١٢٢)
٣٧٠ ص
(١٢٣)
٣٧٣ ص
(١٢٤)
٣٩٩ ص
(١٢٥)
٤٠٧ ص
(١٢٦)
٤١١ ص
(١٢٧)
٤١٤ ص
(١٢٨)
٤١٧ ص
(١٢٩)
٤٢٣ ص
(١٣٠)
٤٢٥ ص
(١٣١)
٤٢٦ ص
(١٣٢)
٤٢٩ ص
(١٣٣)
٤٣٣ ص
(١٣٤)
٤٣٥ ص
(١٣٥)
٤٤٣ ص
(١٣٦)
٤٤٦ ص
(١٣٧)
٤٤٧ ص
(١٣٨)
٤٤٩ ص
(١٣٩)
٤٥٢ ص
(١٤٠)
٤٥٣ ص
(١٤١)
٤٥٤ ص
(١٤٢)
٤٥٤ ص
(١٤٣)
٤٥٦ ص
(١٤٤)
٤٥٧ ص
(١٤٥)
٤٦٠ ص
(١٤٦)
٤٦١ ص
(١٤٧)
٤٦٢ ص
(١٤٨)
٤٦٢ ص
(١٤٩)
٤٦٣ ص
(١٥٠)
٤٦٦ ص
(١٥١)
٤٦٧ ص
(١٥٢)
٤٦٨ ص
(١٥٣)
٤٦٩ ص
(١٥٤)
٤٦٩ ص
(١٥٥)
٤٧١ ص
(١٥٦)
٤٧٣ ص
(١٥٧)
٤٧٤ ص
(١٥٨)
٤٧٦ ص
(١٥٩)
٤٧٦ ص
(١٦٠)
٤٧٩ ص
(١٦١)
٤٨٢ ص
(١٦٢)
٤٨٣ ص
(١٦٣)
٤٨٦ ص
(١٦٤)
٤٩١ ص
(١٦٥)
٤٩٣ ص
(١٦٦)
٤٩٤ ص
(١٦٧)
٥٠١ ص
(١٦٨)
٥٠٤ ص
(١٦٩)
٥٠٥ ص
 
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص

شرح كتاب سيبويه - السيرافي، ابو سعید - الصفحة ٣٥

هذا باب تسميتك الحروف بالظروف و غيرها من الأسماء

قال سيبويه:" اعلم أنك إذا سميت كلمة ب (خلف) أو (فوق) أو (تحت) لم تصرفها؛ لأنها مذكرات"

و جملة هذا أن الظروف و غيرها فيها مذكر و مؤنث، و قد يجوز أن نذهب بكل كلمة منها إلى معنى التأنيث، بأن تتأول بأنها (كلمة) و إلى معنى التذكير، بأن تتأول أنها (حرف)، فإن ذهبت إلى أنها (كلمة)، سميتها باسم مذكر على أكثر من ثلاثة أحرف أو ثلاثة أحرف أوسطها متحرك لم تصرف، كما لم تصرف امرأة سميتها بذلك، و إن سميتها بشي‌ء مذكر على ثلاثة أحرف، و أوسطها ساكن، و قد جعلتها كلمة، فحكمها كحكم امرأة سميتها بزيد، فلا تعرفها على مذهب سيبويه، و ما كان على حرفين فهو بمنزلة ثلاثة أحرف و أوسطها ساكن. فمن المذكر (تحت) و (خلف) و (قبل) و (بعد) و (أين) و (كيف).

و (ثم) و (هنا) و (حيث) و (كل) و (أي) و (منذ) و (مذ) و (قط) و (قط) و (عند) و (لدى) و (لدن) و جميع ما ليس عليه دلالة للتأنيث بعلامة أو بفعل له مؤنث.

من الظروف المؤنثة (قدام) و (وراء) لأنه يقال في تصغيرهما قديمة و وريئة، مثل:

وريعة.

و منهم من يقول: وريّة مثل" جرية"، فلما أدخلوا الهاء في هذين الحرفين، و لم يدخلوا في (تحيت) و (خليف) و (دوين) و (قبيل) و (بعيد) علمنا أن ما دخل عليه الهاء مؤنث و الباقي مذكر. فإن قال قائل: و كيف جاز دخول الهاء في التصغير على ما هو أكثر من ثلاثة أحرف؟

قيل له: المؤنث قد يدل فعلها على التأنيث، و إن لم تصغر، و لم تكن فيها علامة التأنيث، كقولنا: لسبت‌ العقرب، و طارت العقاب، و الظروف لا يخبر عنها بأفعال تدل على التأنيث، فلمّا لم يدخلوا عليها الهاء في التصغير لم يكن على تأنيثها دلالة، فإن خبّرنا عن (خلف) و (فوق) و سائر ما ذكرنا من المذكر، و قد جعلناها كلمات لم نصرفها على قول سيبويه.


[١] لسبته الحية و العقرب، أي لدغته. انظر اللسان (لسب).