جز آن عملى است كه فطرت راهنماى آدمى به سوى آن نباشد؟ چرا، قطعا معيار همين است، پس كسى كه در آيه شريفه استثنا را متصل دانسته چاره‌اى جز اين ندارد كه قيد بالباطل را قيدى توضيحى بگيرد.

عجيب‌تر از توجيه بالا اين توجيه است كه بعضى از مفسرين كرده و گفته‌اند، نكته‌اى كه در اين استثناء منقطع هست اين است كه خواسته اشاره كند به اين كه تمامى تجارت‌ها و معاملات غير تجارى، همه از قبيل باطلند، چون ثبات و بقايى در خود دنيا نيست، تا چه رسد به معاملاتى كه در آن مى‌شود، پس جا دارد كه انسان عاقل به جاى آماده شدن براى خانه آخرت مشغول به دنيا نگردد، كه آخرت بهتر و باقى‌تر است، اين بود آن توجيه شگفت‌انگيز و اعجاب‌آور.

و اين خود اشتباه بزرگى است براى اينكه اگر صحيح باشد نكته متصل بودن استثنا خواهد بود نه منقطع بودن آن، علاوه بر اينكه بيانگر اينگونه حقايق معنوى امثال آيه زير است كه مى‌فرمايد:(وَ ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ)[١] (و اين زندگى دنيا چيزى جز لهو و لعب نيست، و زندگى حقيقى خانه آخرت است) و آيه:(ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ)[٢] (آنچه نزد شما است فانى مى‌شود و آنچه نزد خدا است باقى است) و آيه:

(قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ)[٣] (بگو آنچه نزد خدا است از لهو و تجارت بهتر است)، و اما در مورد بحث جريان اين نكته باعث مى‌شود خداى تعالى باطل را تشريع كرده باشد، و شان قرآن كريم أجل از آن است كه باطل را به هر وجهى كه فرض كنيد مباح كند.

(وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ...) ظاهر اين جمله نهى از اين است كه كسى خود را بكشد، و ليكن وقتى در نظر بگيريم كه پهلوى جمله:(لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ) قرار گرفته كه ظاهر آن اين است كه همه مؤمنين را يك واحد فرض كرده كه آن واحد داراى مالى است، كه بايد آن را از غير طريق باطل بخورد، اى بسا كه اشاره به اين معنا از آن استفاده شود و حتى دلالت كند بر اينكه مراد از كلمه (أنفس) تمامى افراد جامعه دينى باشد، و مانند جمله قبل همه مؤمنين را فرد واحدى فرض كرده باشد، به طورى كه جان هر فردى جان ساير افراد است، در نتيجه در مثل چنين مجتمعى نفس و جان يك فرد هم جان خود او است، و هم جان ساير افراد، پس چه خودش را بكشد و چه غير را، خودش را كشته، و به اين عنايت جمله:(وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ)، جمله‌اى است مطلق هم‌

[١] سوره عنكبوت آيه: ٦٤

[٢] سوره نحل آيه ٩٦

[٣] سوره جمعه آيه: ١١