ترجمه تفسیر المیزان

ادامه سوره آل عمران

سوره آلعمران(3) آيات 121 تا 129

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى اهل و مراد از اهل رسول خدا

بيان مراد از جمله و الله وليهما در آيه شريفه و رد گفته يكى از مفسرين در ذيل اين جمله

توضيحى در مورد جمله و أنتم أذلة در آيه شريفه

مصداق وعده به نصرت با ملائكه به مؤمنين در آيه كريمه

بحث روايتى(در باره جنگ احد)

اقسام آياتى كه پيرامون جنگ احد نازل گشته است

سوره آلعمران(3) آيات 130 تا 138

ترجمه آيات

بيان آيات

قرآن در تعليمش علم و عمل را قرين هم مىداند

يكى از شيوههاى تعليماتى قرآن مجيد

توضيحى در مورد احسان و محسنين

نكاتى كه از آيه شريفه و الذين إذا فعلوا در باره استغفار و توبه استفاده مىشود

بحث روايتى(در ذيل آيات گذشته)

سوره آلعمران(3) آيات 139 تا 148

ترجمه آيات

بيان آيات

علم خداى سبحان به اشياء به معناى خلق و ايجاد آنها است

حكمتها و مصالح در مداوله ايام بين الناس(دست به دست شدن روزگار)

آيا گمان كردهايد امتحان نشده و آزمايش نديده به بهشت در خواهيد آمد؟!

گفتارى در امتحان و حقيقت آن

كمال نوع بشر در گرو يك سلسله افعال اختيارى و ارادى است

سه قوه اصلى كه در قرآن كريم در باره موجودات اثبات شده است

فرق بين امتحان الهى و امتحانهاى معمول نزد انسانها

امتحان الهى سنتى است كه تمامى افراد انسان را شامل مىشود

معناى تمحيص مؤمنين و محق كافرين بر اثر امتحانات و ابتلائات

حقيقت شكر و مراد از شاكرين

شكر تمام نمىشود مگر با اخلاص

تعريض به كسانى كه مىگفتند اگر كشتگان احد به جنگ نمىرفتند نمىمردند

سوره آلعمران(3) آيات 149 تا 155

ترجمه آيات

بيان آيات

مرعوب گشتن دشمنان رسول الله

به فكر جان خود بودن و ديد جاهليت داشتن، اوصاف فراريان از جنگ احد

سنت اسباب و مسببات، عام است و امر نبوت و دعوت، از آن مستثنى نيست

جواب به كسانى كه به كشته شدن مسلمانها در جنگ احد اعتراض داشتند

هر يك از گناهان، آدمى را به سوى گناه ديگرى مىكشاند

عفو و مغفرت در قرآن به چه معنا است؟

عفو و مغفرت علاوه بر آثار تشريعى و اخروى شامل آثار تكوينى و دنيوى نيز مىشود

شرك مرگ، و معصيت ظلمت است و مغفرت ازاله مرگ و ظلمت مىباشد

سوره آلعمران(3) آيات 156 تا 164

ترجمه آيات

بيان آيات

نهى مؤمنين از هماهنگ شدن با كفار در باره شهداى جنگ احد

دستور الهى به پيامبر

سوره آلعمران(3) آيات 165 تا 171

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى لطيف جمله ألا خوف عليهم و لا هم يحزنون

سوره آلعمران(3) آيات 172 تا 175

ترجمه آيات

بيان آيات

نمونهاى از مراقبت عجيب قرآن در بيانات خود

بحثى پيرامون توكل

بيان آيات

بحث روايتى(در ذيل آيات مربوط به جنگ احد)

رواياتى در باره مشورت، در ذيل و شاورهم في الأمر

رواياتى در باره شان نزول آيه كريمه و لا تحسبن الذين قتلوا

دخالت آراء شخصى راويان و تاثير اختلاف مذاهب در نقل روايات اسباب نزول

بحث تاريخى(فهرست اسامى شهداى جنگ احد)

سوره آلعمران(3) آيات 176 تا 180

ترجمه آيات

بيان آيات

گر جمله كائنات كافر گردند بر دامن كبرياش ننشيند گرد

از آزمايش و ابتلاء جهت تكميل نفوس مفرى نيست

هشدار به بخيلان، كه اموال خود را انفاق نمىكنند و ملامت و مذمت آنها

بحث روايتى(آيا مرگ براى كافر خير است؟)

سوره آلعمران(3) آيات 181 تا 189

ترجمه آيات

بيان آيات

سخن يهود كه گفتند خداى شما فقير است و ما توانگريم

يك استدلال بر وجود عالم برزخ

بحث روايتى

سوره آلعمران(3) آيات 190 تا 199

ترجمه آيات

بيان آيات

استعمال كلمه هجرت در دورى گزيدن از گناه

كامروايى و بهروزى كفار فريبتان ندهد

بحثى فلسفى و يك مقايسه(بين مقام زن در اسلام و در آئينهاى ديگر)

بحث روايتى(در باره تفكر در خلق خدا و شان نزول آيات گذشته)

سوره آلعمران(3) آيه 200

ترجمه آيه

بيان آيه

گفتارى پيرامون مرابطه در جامعه اسلامى

1 - انسان و اجتماع

2 - انسان و نمو او در اجتماع

اولين بارى كه بشر متوجه منافع و مصالح اجتماع شد زمان بعثت اولين پيامبر الهى بود

3 - اسلام و عنايتش به امر اجتماع

4 - رابطهاى كه اسلام بين فرد و اجتماع قائل است در هيچ دينى و ملتى سابقه ندارد

هويت و شخصيت مستقل براى اجتماع در اسلام

5 - آيا سنت اجتماعى اسلام، ضمانت بقا و اجرا دارد؟

شبههاى كه دل غرب زدگان را به خود مشغول داشته است

صرف عدم انطباق يك سنت با وضع حاضر انسانها دليل بر بطلان و فساد آن سنت نيست

سلام صلاحيت خود را براى هدايت مجتمع انسانى به سوى سعادت ثابت كرده است

شعار اسلام پيروى از حق و شعار تمدن غربى پيروى از اكثريت مىباشد

تسليم اكثر مردم در برابر لذائذ مادى موجب دورى آنها از حق و پذيرش سنتهاى احساسى است

پيروى از اكثريت در نظام طبيعت باعث بطلان حكم عقل به وجوب پيروى از حق نمىشود

تمدن يا توحش غربى!

6 - اجتماع اسلامى به چه چيز تكون يافته و زندگى مىكند؟

هدف و وجه مشترك قانونگذارى در دنياى امروز بهره بردارى از مزاياى حيات مادى است

عدم ضمانت اجراء قوانين موضوعه در تمدن حاضر و ضمانت اجراء قوانين اسلام

اخلاق و فضائل اخلاقى در تمدن غربى جايى ندارد

عواملى مانند وطن دوستى ، نوع دوستى ، مدح و تمجيد طلبى سببيت اخلاقى ندارد

7 - انگيزههاى عقلانى، غير انگيزه احساس است

8 - معناى پاداش خواستن از خدا و اعراض از غير خدا چيست؟

9 - حريت در اسلام به چه معنا است؟

10 - در مجتمع اسلامى راه بسوى تحول و تكامل چيست؟

بر خلاف علوم و معارف طبيعى، معارف عامه الهيه تحول و تغيير پذير نيستند

لازمه هر تحول و تغييرى در سيستمهاى حكومتى و سنتهاى اجتماعى، حركت از نقص به سوى كمال نيست

11 - آيا اسلام با همين احكام و شرايعى كه دارد مىتواند انسان عصر حاضر را به سعادتش برساند؟

12 - رهبر جامعه اسلامى چه كسى است و چگونه روشى دارد؟

تفاوتهاى حكومت اسلامى با نظامهاى حكومتى ديگر

13 - حد و مرز كشور اسلامى مرز جغرافيايى و طبيعى و يا اصطلاحى نيست بلكه اعتقاد است

14 - اسلام تمامى شؤونش اجتماعى است

- اساس دين متكى بر حفظ معارف الهى است و در عين حال به مردم آزادى در طرز تفكر داده است

15 - سرانجام دين حق بر همه دنيا غالب خواهد شد

بحث روايتى(در ذيل آيه شريفه يا أيها الذين آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا )

(4) سوره نساء مدنى است و 176 آيه دارد

سوره النساء(4) آيه 1

ترجمه آيه

بيان آيه

مراد از نفس واحده و زوج او كه انسان از آن آفريده شده است

1 - كل بشر از آدم و حوا نشات گرفتهاند 2 - ازدواج فرزندان بلا فصل آدم بين برادران و خواهران بوده

وجه اطلاق رحم بر خويشاوندان

گفتارى در عمر صنف انسان و انسانهاى اوليه

گفتارى پيرامون منتهى شدن نسل حاضر به آدم ع و همسرش

انسان نوعى است مستقل(نه تحول يافته از نوعى ديگر نظير ميمون)

گفتارى در كيفيت تناسل طبقه دوم از انسان(فرزندان بلا فصل آدم - ع )

بحث روايتى(در باره خلقت آدم، صله رحم و )

سوره النساء(4) آيات 2 تا 6

ترجمه آيات

بيان آيات

گفتارى پيرامون جاهليت اولى

اوضاع اجتماعى و وضع حكومت در ميان عرب دوران جاهليت

وضع اقوام و ملل ديگر در دوران جاهليت

دعوت اسلامى چگونه ظاهر گرديد؟

دعوت اسلامى بر مبناى حق صريح است و نمىتواند با مقدمات و وسائل باطل به هدف برسد

پيامبر گرامى اسلام

نمونهاى از تدريج و مدارا در بيان احكام عملى

رعايت تدريج در دعوت از حيث انتخاب مدعوين

مراحل مختلف دعوت و رعايت تدريج در كيفيت دعوت و مراحل آن

ادعاى چند طايفه مبنى بر اينكه اسلام دين شمشير و زور است و پاسخ بدانها

بيان آيات شريفه و آتوا اليتامى أموالهم مربوط به سر پرستى امور ايتام

اموال دنيا به همه مردم تعلق دارد

بيان آيات

در تصرفات مالى علاوه بر بلوغ، رشد متصرف نيز شرط است

بحث روايتى(در ذيل آيات گذشته)

غيرت يكى از فضائل اخلاقى است

بحثى علمى در چند فصل

1 - نكاح و ازدواج يكى از هدفهاى طبيعت است

آزادىهاى جنسى بر خلاف سنت طبيعت است

بدون فضائل نفسانى زندگى اجتماعى بشر از هم مىپاشد

2 - اسلام مردان را بر زنان استيلا داده است اگر ما در نحوه جفت گيرى و رابطه

3 - مساله تعدد زوجات

چهار اشكال بر حكم جواز تعدد زوجات و پاسخ بدانها

عدم جريان صحيح يك قانون در جامعهاى، الزاما به معناى بطلان و فساد آن قانون نيست

بحث علمى ديگر مربوط به تعدد زوجات رسول خدا

سوره النساء(4) آيات 7 تا 10

ترجمه آيات

بيان آيات

گفتارى پيرامون عمل و عكس العمل

(رابطه بين عمل انسان و حوادث خارجيه)

انجام هر عملى نسبت به ديگران به معنى پسنديدن آن عمل براى خود است

بيان آيات

بحث روايتى

سوره النساء(4) آيات 11 تا 14

ترجمه آيات

بيان آيات

نكات و ظرائف جمله للذكر مثل حظ الأنثيين

اشاره به انطباق حكم ارث در اسلام با احكام تكوينى و خارجى

در مساله ارث بين رسول خدا

سخنى پيرامون ارث بوجه كلى

(چهار اصل كلى مستفاد از آيات ارث)

حكمت موجود در تفاوت سهام مردان با سهام زنان در ارث

بحث روايتى(رواياتى در مورد شان نزول آيات ارث، عول و تعصيب )

بحث علمى در هشت فصل

1 - ارث بردن از چه تاريخى آغاز شد

2 - تحول تدريجى ارث

3 - وراثت در بين امتهاى متمدن (محروميت زنان و فرزندان صغير از ارث)

4 - در چنين جوى اسلام چه كرد؟

5 - زنان و ايتام قبل از اسلام چه حالى داشتند و در اسلام چه وضعى پيدا كردند؟

(با اشاره به شخصيت زن از نظر اسلام)

6 - قوانين ارث عصر جديد

7 - يك مقايسه بين اين سنتها

8 - وصيت در اسلام و در ساير سنتها

سوره النساء(4) آيات 15 تا 16

ترجمه آيات

بيان آيات(در باره زن و مرد زناكار)

بحث روايتى

سوره النساء(4) آيات 17 تا 18

ترجمه آيات

بيان آيات

توبه بندگان بين دو توبه خداى سبحان واقع است

معصيت جهالت است

مبادرت و شتاب به توبه، شرط پذيرش آنست

توبه اين دسته پذيرفته نمىشود

گفتارى پيرامون توبه

توبه در باره بعضى از بندگان مقرب خدا نيز مصداق مىيابد(توبه عمومى خداى سبحان)

سخن عجيبى كه در باره توبه فرعون گفته شده است

توبه، يگانه درمان نوميدى و ياس است

توبه حقيقى با جرأت يافتن بر گناه كارى منافات دارد

مواردى كه قابل توبه نيستند

بحث روايتى(رواياتى در باره توبه)

سوره النساء(4) آيات 19 تا 22

ترجمه آيات

بيان آيات

بيان آيه شريفه مربوط به نهى از به ارث بردن زنان

معناى معاشرت به وجه معروف با زنان در جمله و عاشروهن بالمعروف

اختصاص بعضى طبقات و افراد به بعض مختصات، با وحدت ريشه انسانى آنها منافات ندارد

بحث روايتى(در ذيل آيات مربوط به ارث رفتن زن و ازدواج با زن پدر)

سوره النساء(4) آيات 23 تا 28

ترجمه آيات

بيان آيات بيان آيات مربوط به ازدواجهاى ممنوع و

استناد نادرست به جمله غير مسافحين در آيه، براى عدم جواز ازدواج موقت، و رد آن

آيه فما استمتعتم در باره متعه است

آيه متعه نسخ نشده است نه با آيات ديگر و نه با سنت

وجه آوردن جمله بعضكم من بعض(همه از هم هستيد) در آيه و من لم يستطع

هدف از تشريع احكام مربوط به نكاح

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيات گذشته مربوط به نكاح)

بحث روايتى ديگر(پيرامون ازدواج موقت)

اخبارى كه بر نسخ شدن حكم متعه دلالت مىكنند(از طرق اهل سنت)

(بعضى از روايات كه دلالت دارد بر اينكه جمعى از صحابه و تابعين از مفسرين، متعه را جايز مىدانستند)

تحريم متعه به وسيله عمر بن خطاب

بررسى و نقد رواياتى كه از طريق اهل سنت در باره متعه نقل شده است

گفتههاى يكى از مخالفين در رد جواز متعه و پاسخ به او

ضرورتها و موجبات جواز متعه در آغاز، در زمان عمر و پس از او تا زمان حاضر وجود داشته است

بحث علمى(در باره انتقال نسب و قرابت از طريق زنان، در اسلام)

بحث علمى ديگر(پيرامون حكمت ممنوعيت ازدواجهاى محرم در شرع مقدس اسلام)

سوره النساء(4) آيات 29 تا 30

ترجمه آيات

بيان آيات

وجوهى كه در معناى لا تأكلوا أموالكم و إلا أن تكون تجارة گفته شده است

بحث روايتى(در ذيل تجارة عن تراض و لا تقتلوا أنفسكم )

سوره النساء(4) آيه 31

ترجمه آيه

بيان آيه

گناهان در برابر خداى عظيم كبيرهاند و نسبت به يكديگر بعضى صغيره و برخى كبيره مىباشند

گفتار در گناهان كبيره و صغيره و معناى تكفير سيئات

معناى سيئات در عرف قرآن

وعده تكفير و در گذشتن از سيئات، مستلزم جرأت يافتن به ارتكاب صغائر نيست

تكرار گناهان صغيره و اصرار بر آنها از بزرگترين كبائر است

كبيره بودن گناه از شدت نهى از آن فهميده مىشود

نقد و بررسى وجوهى كه در تعريف گناه كبيره و صغيره گفته شده است

بررسى نظريه غزالى در باره كبائر و صغائر و معارضه بين حسنات و سيئات

اجتناب از كبائر در تكفير دخالت دارد نه اينكه مانند توبه علت تامه تكفير باشد

بحث روايتى(رواياتى در بيان گناهان كبيره)

سوره النساء(4) آيات 32 تا 35

ترجمه آيات

بيان آيات

نهى از آرزوى داشتن آنچه خدا به ديگران تفضل فرموده، ارشادى است

موقعيت طبيعى هر يك از زن و مرد و اعمال هر يك از آنها موجب اختصاص هر يك به چيزى است

دو فائدهاى كه جمله و سئلوا الله من فضله افاده مىكند

گفتار در يك حقيقت قرآنى(اختلافهاى طبقات مختلف مردم و طريق صحيح حل آنها)

بيان آيات

معناى موالى در و لكل جعلنا موالي مما ترك

اقوال مختلف در مراد از الذين عقدت أيمانكم

مراد و مفاد از الرجال قوامون على النساء

گفتارى در معناى قيمومت مردان بر زنان

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيات گذشته مربوط به مسألت فضل الهى، روابط زن و شوهر )

استفاده سه نكته از روايت اسماء بنت يزيد، پيرامون موقعيت و شخصيت زن در اسلام

ارزش احكام اسلامى در محيط و ظرف اجتماعى تحت حاكميت اسلام، معلوم مىگردد

سوره النساء(4) آيات 36 تا 42

ترجمه آيات

بيان آيات

در جمله و اعبدوا الله و لا تشركوا به شيئا به توحيد عملى دعوت شده است

بحث روايتى

توضيحى در مورد روايت نبوى

سوره النساء(4) آيه 43

ترجمه آيه

بيان آيه

اشاره به پنج دسته از آيات قرآنى كه تدريجا حرمت شرب خمر را افاده كردهاند

سخنى در مورد ارتباط بين آيات قرآنى

بحث روايتى(در ذيل آيه لا تقربوا الصلاة و أنتم سكارى )

سوره النساء(4) آيات 44 تا 58

ترجمه آيات

بيان آيات(راجع به يهوديان)

معناى يحرفون الكلم عن مواضعه

مراد از فلا يؤمنون إلا قليلا

وجوهى كه در معناى طمس وجوه در من قبل أن نطمس وجوها گفته شده است

توضيح اينكه خداوند شرك را نمىآمرزد و گناهان پائينتر از شرك را مىآمرزد

خودستايى ناشى از عجب است كه از اصول رذائل مىباشد و ستايش و تزكيه مختص به خدا است

اعتماد به نفس در مقابل اعتماد به خدا و افتخار به عبوديت او، مردود است

مراد از ناس و آل ابراهيم در(أم يحسدون الناس على ما آتاهم )

بحث روايتى(در ذيل آيات مربوط به يهود و نيامرزيدن شرك و اداء امانت به اهل آن و

روايتى كه در باره اسلام آوردن وحشى و ياران او نقل شده مجعول است

رواياتى كه در ذيل آيه إن الله لا يغفر أن يشرك به نقل شده و مشعر بر جهل اصحاب پيغمبر

سوره النساء(4) آيات 59 تا 70

ترجمه آيات

بيان آيات

تفسير آيه شريفه يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله و أطيعوا الرسول و أولي الأمر منكم

وجه تكرار كلمه اطيعوا در آيه شريفه

اطلاق امر به اطاعت از رسول

پاسخ به اين توهم كه اطاعت اولى الامر واجب است هر چند معصوم نباشند

احتمال اينكه معناى اولوا الامر اهل حل و عقد(مقامات حكومتى) باشند، و رد اين احتمال

آنچه از حديث(لا تجتمع امتى على خطاء) بر مىآيد

يكى ديگر از حرفهاى عجيب در باره آيه شريفه اطيعوا الله

نظريه پيروان ائمه اهل بيت(ع) در معناى اولوا الامر و رد اشكالاتى كه بر اين نظريه شده است

معناى فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله و الرسول

اطاعت از رسول الله

تسليم حكم رسول خدا

معناى صديقين

بحث روايتى(رواياتى در باره اولوا الامر، تسليم در برابر رسول خدا

اولوا الامر، على بن ابى طالب(ع) و اوصياى پس از اويند

سوره النساء(4) آيات 71 تا 76

ترجمه آيات

بيان آيات(در باره جهاد و جنگ)

كسانى كه به هنگام جنگ و جهاد سستى و امروز و فردا مىكردند از ميان خود مؤمنين بودند

سر انجام رزمنده مؤمن، يا شهادت است يا پيروزى

شما را چه شده است كه در راه خدا و مردم مستضعف پيكار نمىكنيد؟!

گفتارى كوتاه پيرامون مساله غيرت و تعصب

بيان آيات

بحث روايتى

ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ١١٩ - بحث تاريخى(فهرست اسامى شهداى جنگ احد)

٦٩- اياس بن عدى ٧٠- عمرو بن اياس اينها بودند هفتاد شهيد جنگ احد، طبق آنچه كه ابن هشام در سيرة النبى‌[١] ٦ خود آورده.

[١] سيره ابن هشام ج ٣ ص ٥٩.