برگزيده تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٦٤ - فضيلت تلاوت سوره

و اين در حقيقت اثبات اصل معروف «الامر بين الامرين» است، از يك سو مى‌فرمايد: «خدا راه را نشان داده و انتخاب با شماست» و از سوى ديگر مى‌افزايد:

«انتخاب شما منوط به مشيت الهى است» يعنى؛ شما استقلال كامل نداريد بلكه قدرت و توان و آزادى اراده شما همه به خواست خدا و از ناحيه اوست، و هر زمان اراده كند مى‌تواند اين قدرت و آزادى را سلب كند.

به اين ترتيب نه «تفويض» و واگذارى كامل است و نه «اجبار» و سلب اختيار، بلكه حقيقتى است دقيق و ظريف در ميان اين دو يا به تعبير ديگر: نوعى آزادى وابسته به مشيت الهى است، كه هر لحظه بخواهد مى‌تواند آن را باز پس گيرد، تا هم بندگان بتوانند بار تكليف و مسؤوليت را كه رمز تكامل آنهاست بر دوش گيرند و هم خود را بى‌نياز از خداوند تصور نكنند.

ذيل آيه كه مى‌فرمايد: (ان الله كان عليما حكيما) نيز ممكن است اشاره به همين معنى باشد چرا كه علم و حكمت خدا ايجاب مى‌كند بندگان را در پيمودن راه تكامل آزاد بگذارد، و گر نه تكامل اجبارى و تحميلى تكامل نيست، به علاوه علم و حكمت او اجازه نمى‌دهد كه افرادى را مجبور به كار خير و افرادى را مجبور به كار شرّ كند، و بعد گروه اول را پاداش دهد، و گروه دوم را مجازات كند.

(آيه ٣١)- و سر انجام در آخرين آيه اين سوره، به سرنوشت نيكوكاران و بدكاران در يك جمله كوتاه و پر معنى اشاره كرده، مى‌فرمايد: خدا «هر كس را بخواهد (و شايسته بداند) در رحمتش وارد مى‌كند، و براى ظالمان عذاب دردناكى آماده ساخته است» (يدخل من يشاء فى رحمته و الظالمين اعد لهم عذابا اليما).

جالب اين كه در آغاز آيه مى‌گويد: «هر كس را بخواهد در رحمت خود وارد مى‌كند» ولى در پايان آيه، عذاب را روى ظالمان متمركز مى‌سازد، و اين نشان مى‌دهد كه مشيت او بر عذاب به دنبال مشيت انسان بر ظلم و گناه است، و به قرينه مقابله روشن مى‌شود كه مشيت او در رحمت نيز به دنبال اراده انسان در ايمان و عمل صالح و اجراى عدل است، و جز اين از حكيم نمى‌توان انتظار داشت.

پايان سوره دهر (انسان)