حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٢٧ - شيوه هاى ارزيابى اسناد

نمى‌توان مدّعى شد كه تمام موارد كذب، از راه نقدِ سند، قابل احراز است.

در كتب «علم الحديث»، پاره‌اى معيارها براى نقد محتوايى ذكر شده كه فقيهان نيز در عمل، به آنها پايبندند و در اين جا به مهمترين آنها اشاره مى‌كنيم:

١- مخالفت با كتاب‌

در احاديث بسيار، عرضه حديث بر كتاب خدا مطرح شده و حديث مخالف كتاب، «باطل»[١]

و «زُخرُف»[٢]

ناميده شده و يا فرموده‌اند: «آن را كنار گذاريد»[٣]

و «آن را نگفته‌ايم»[٤]

و... برخى از اين احاديث در ضمن «روايات مؤيِّد جعل و دَس» در آغاز همين مقاله نقل شد.

علماى اصول، موضوع مخالفت يا موافقت حديث با كتاب را در ضمن مبحث «تعادل و تراجيح»، مورد كند و كاو قرار داده و بحث‌هاى ارزشمندى در اين زمينه ارائه كرده‌اند. تنها نكته‌اى كه در اين جا بدان اشاره مى‌شود اين است كه اين طريقه، مصداقى از طريقه عقلايى «نقد متن» است و نبايد آن را منحصر به باب تعارض احاديث كرد. بلكه همان طور كه زبان پاره‌اى از اين رواياتْ عام است، بايد نسبت به تمام احاديث، خواه متعارض و خواه غير متعارض، به كار گرفته شود. علّامه طباطبايى در تفسير «الميزان» به موارد بسيارى از اين قبيل اشاره كرده است.[٥]

[١]. وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ٨٩، ح ٤٨.

[٢]. همان، ص ٧٨، ح ١٢ و ١٤.

[٣]. همان، ح ١٠.

[٤]. همان، ص ٧٩، ح ١٥.

[٥]. به عنوان مثل رجوع شود به: الميزان، ج ١، ص ٢٥٦، ج ٢، ص ٢٨٦ و ص ٤٣٩. ج ٤، ص ٢٨٣. ج ٧، ص ١٥٠، ٢٠٩ و ٢١١. ج ٨، ص ٢٨٦. ج ٩، ص ٣٦٦. ج ١١، ص ٤٢، ١٦٧ و ٢٥٢. ج ١٢، ص ١٣٣ و ٢٨٦. ج ١٤، ص ٦٩، ٢٠٥ و ٢٠٧. ج ١٥، ص ٢٩٢. ج ١٩، ص ٣٩٠.