حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٩٩ - تعارض اخبار

تعارض اخبار[١]

يكى از شاخه‌هاى فقه الحديث، شناخت تعارض اخبار و اختلاف روايات است. در بسيارى از موارد، گوناگونىِ آرا، ريشه در اختلاف احاديث دارد. دانستن اسباب اختلاف و راه علاج آن، در وحدت آرا و نزديك شدن به صواب و حقيقت، بسى مؤثر است و پيشينيان، تبحّر در آن را نشانه رسيدن به مرتبت اجتهاد و جواز نشستن بر مسند فتوا مى‌دانستند. شاطبى گفته است:

مَنْ لَمْ يَعْرِفْ مَواضِعَ الإخْتِلافِ لَمْ يَبْلُغْ دَرَجَة الإِجْتِهادِ[٢]

؛ آن كه ريشه‌هاى اختلاف را نداند، به مرتبه اجتهاد نرسيده است.

و نيز گفته‌اند:

لا يَنْبَغي لِمَنْ لا يَعْرِفُ الإخْتِلافَ أَنْ يُفتى‌[٣]

؛ سزاوار نيست آن كه اختلاف را نمى‌داند، فتوا دهد.

برخى از فقيهان شيعى بر اين باورند كه:

مهم‌ترين بحث تعارض ادلّه، مسئله اسباب اختلاف حديث است؛ چرا كه اگر فقيه بر اين اسبابْ احاطه پيدا كند، خواهد توانست ميان اخبار مختلف، جمع عرفى‌

[١]* اين مقاله، پيش از اين، در فصل نامه علوم حديث( ش ٩) منتشر شده است.

[٢]. مختلف الحديث بين الفقهاء والمحدّثين، ص ٨٤ به نقل از: الموافقات، ج ٤، ص ١٦١.

[٣]. همان، ص ٨٥.