حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٧٦ - پيشينه بحث

احاديث ما، شأن نزولى دارند و در محيطى صادر شده‌اند كه اقوال و نظريّات فقيهان بزرگ اهل سنّت، حاكم بوده است. ناظر به اين فتاوا، اهل بيت عليهم السلام سخن گفته‌اند.

سخنان آنان، يا در ردّ نظريّه‌اى است ويا در اثبات آن. بنابراين، بايد جوّ مسئله‌

فقهيّه را به دست آورد، تا فهميد مقصود از روايت چيست.[١]

شهيد سيد محمدباقر صدر، يكى از آفت‌هاى اجتهاد در نصوص دينى را «تجريد الدّليل الشّرعي من ظروفه وشروطه» ياد كرده‌[٢]

و آن را در دو قسمت، توضيح داده است. در بخشى فرموده است:

اگر امرى در عهد تشريع جايز دانسته شد، پژوهشگر بايد تمام آنچه را در اين تجويز مى‌توانسته دخالت داشته باشد، منظور كند؛ وگرنه، تعميم حكم با منظور نكردن شرايط خارجى آن زمان، امرى خطا خواهد بود.[٣]

علّامه سيّد جعفر مرتضى عاملى، ضرورت آگاهى از تاريخ صدور حديث وفوايد آن را در مطالعات فقهى، در گفتگويى، چنين باز گفته است:

... شما از نقش تسلّط بر تاريخ ودانستن وقايع تاريخى در فهم احاديث ونصوص دينى، غافل نباشيد. تمام حوادث، در بستر تاريخى خود شكل مى‌گيرند. انسان با زمان، رابطه متقابل تأثير وتأثر دارد.[٤]

... بنابراين، درك درست بسيارى از نصوص، نيازمند آگاهى كامل از زمان، مكان وشرايطى است كه در آنْ صادر شده است. محيط و عكس العمل آن را در مقابل نصوص صادره، بايد بشناسيم. شناخت اين موارد، ما را در فهم حدود، قيود و درك اشارات و لطايف آن، يارى مى‌كند. در كتاب «السّوق، في ظلّ الدّولة الإسلاميّة» نگاهى چنين داشتيم... اين كتاب، با حجم اندك خود، مى‌تواند نمايانگر ميزان تأثير شناخت واقعيّات خارجى در شناخت طبيعت نصوص صادر شده و اهداف آن باشد، و به خوبى مى‌رساند كه اين شناخت، فضاى گسترده‌اى را

[١]. مجلّه حوزه، ش ٤٤- ٤٣، ص ١٤٥.

[٢]. اقتصادنا، دار التعارف، ص ٤٠٤.

[٣]. همان، ص ٤١٢( با تلخيص).

[٤]. مجلّه آينه پژوهش، ش ٥، ص ٦٤.