حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١٢١ - شيوه هاى ارزيابى اسناد

الف. نقد از راه سند

بررسى وثاقت راويان و محدّثان، وجاهت ناقل حديث و... از امورى است كه عُقَلا در بررسى اسناد تاريخى بدان توجه مى‌كنند. همچنين جستجوى قرائن و شواهدى كه درستى يا كذب حديثى را اثبات كند، منظور نظر عقلاست. برخى از اين راه‌ها به درستى حديث مى‌انجامد؛ يعنى اثبات اعتبار مى‌كند. و برخى ديگر، روايت را از اعتبار و ارزش مى‌اندازد.

در اين جا اين موارد را فهرستوار نقل مى‌كنيم و فعلًا از شرح و تفصيل اين راه‌ها چشم مى‌پوشيم. با علم به اين كه راه‌هاى عقلايى، محصور به اين طُرُق نيست.

١- بررسى وثاقت سلسله راويان‌

خبرى كه سلسله راويان آن از وثاقت برخوردار باشند، مورد قبول است، بجز در دو مورد:

١. در احاديث مربوط به «معارف»، زيرا در اين نوع از احاديث، اطمينان عقلايى كافى نيست، بلكه «معرفتْ» مطلوب است.

٢. آن جا كه قرائنى بر كذب بودن حديث يافت شود، يا نقد سند با نقد محتوايى تعارض كند؛ زيرا نقد محتوايى بر نقد سند- چنانچه پيشتر گفتيم- مقدّم است.

در اين طريق (بررسى وثاقت راويان)، بايد سند، متّصل باشد و همه راويان از توثيق برخوردار باشند. ضعف و مجهول بودن راوى و همچنين ارسال خبر، مضر به اعتبار خبر خواهد بود. اين شيوه‌اى است كه متأخران، تأكيد فراوان بر آن داشته‌اند، تا آن جا كه غالباً گمان برده‌اند تنها راه ارزيابى است؛ ولى عقلا اين شيوه را به عنوان يكى از راه‌هاى ارزيابى باور دارند.