حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ١١٦ - شيوه هاى ارزيابى اسناد

سه: رأى جامع‌

هدفى كه علم رجال و بررسى‌هاى سندى دنبال مى‌كند، تشخيص صحيح از سقيم و درست از نادرست است، تا اين كه احاديث موضوع و تحريف‌هاى لفظى، شناسايى و كنار نهاده شوند. اين، غرض اصلى اين دانش و اين تلاش‌هاست. اغراض ديگرى كه گاه از آنها سخن مى‌رود، چون شناخت اعدل و افقه،[١]

مورد نظر واضعان اين علوم نبوده‌اند و كاربرد آنها در فقه و حديث شناسى نيز بسيار نادر است.

بر اين اساس، بايد ديد چه راه‌هايى به حصول اين غرض مى‌انجامد. آيا دين در اين باب، طريقى ارائه كرده يا راه عُقَلا را تأييد كرده است؟ يا شايد تلفيقى از امضا و تأسيس، راهى است كه شرع پيش پاى ما نهاده است؟

به گمان، صورت سوم، درست‌تر مى‌آيد. شارع مقدس در ارزيابى متون، با سكوت خود، رويّه عقلا را امضا كرده و خود نيز برخى از مصاديق نقد محتوايى را مانند عَرضه بر قرآن و سنّت، تأسيس كرده است كه مى‌توان گفت اين نيز امضاى روش عقلاست و شارع با تطبيق قاعده عقلايى بر بعضى مصاديق، اين روش را تأييد كرده است.

نتيجه آن كه معيار اصلى در ارزيابى، تبعيت از روش‌هاى عقلايى (البته متناسب با متون دينى) است. بر اين نكته، برخى عالمان رجال و اصول نيز تأكيد داشته‌اند.

مرحوم مامقانى مى‌گويد:

ان الحق الحقيق بالقبول كما نقحناه في علم الأصول أن العمل بالأخبار إنما هو من باب الوثوق والاطمينان العقلائي... بلى المقصود من الرجوع إلى علم الرجال هو التثبت وتحصيل الظن الاطميناني الانتظامي الذي انتظم أمور العقلاء به فيما يحتاجون إليه.[٢]

[١]. كليات في علم الرجال، ص ٢٥- ٢٨.

[٢]. تنقيح المقال، ج ١، ص ١٧٤ و ١٧٥.