پژوهشى در علم تجويد - علامی، ابوالفضل - الصفحة ١١٧
مجرا مىشود و سه حرف ياد شده ادا مىشوند.
علت تفاوت آواى حروف اسَلى: تفاوت «زاى» و «سين» در اين است كه هنگام توليد «سين»، تارهاى صوتى ارتعاش ندارد و داراى صفت «همس» است ولى در تلفظ «زاى» تارهاى صوتى مرتعش شده و از حروف «مجهور» است.
«صاد» نيز مانند «سين» توليد مىشود و تنها تفاوت آنها، صفت اطباق «صاد» است كه رعايت اين صفت موجب مىشود تا زبان، حالت مقعّر (حالتى متفاوت با اداى سين) به خود گرفته، و منطبق بر كام بالا شود. زبان كمى به عقب آمده و ريشه زبان به ديواره حلق و نرمكام نزديك مىشود. اما بايد دانست كه صداى «صاد» نيز مانند «سين» همراه با ارتعاش تارهاى صوتى نيست.
مخرج چهاردهم به سه حرف «ذال، ثاء و ظاء» تعلّق دارد، كه از تماس نوك و تيغه زبان با لبه دندانهاى ثناياى بالا ادا مىشود. اين حروف را «لثويّه» ناميدهاند، زيرا خروج آنها به گفته مشهور، از نزديكى لثه است. «١» البته قول مشهور از جهت صحيح بودن، جاى تأمّل دارد؛ كه در جاى خود بحث خواهد شد.
روش اداى «ذال و ثاء»: اندامهاى سازنده اين دو حرف، نوك و يا تيغه زبان و لبه دندانهاى ثناياى بالاست. بدين شكل كه نوك زبان با لبه دندانهاى ياد شده در تماس قرار مىگيرد «٢» و هوا با فشار، از فاصله ايجاد شده بين آنها عبور مىكند. هنگام توليد اين حروف، نرمكام به بالا كشيده شده و راه عبور هوا را از بينى مىبندد.
در توليد «ذال» تارهاى صوتى ارتعاش دارد، چون آواى آن داراى «جهر» است. امّا در اداى «ثاء» تارهاى صوتى ارتعاش پيدا نمىكند، زيرا داراى صفت «همس» است. بنابراين تفاوت آنها در ارتعاش و عدم ارتعاش تارهاى صوتى است.
چگونگى توليد «ظاء»: ظاء مانند حرف ذال توليد مىشود؛ با اين تفاوت كه ظاء