مخرج دوّم (اقصى الحلق)
دو حرف «همزه و هاء» از اين ناحيه ادا مى‌شود. به مخرج ياد شده «اقصى الحلق» مى‌گويند، زيرا دورترين ناحيه حلق نسبت به دهان است. عدّه‌اى اداء اين دو حرف را دقيقاً از يك محل دانسته و جمعى نيز مخرج همزه را قبل از هاء دانسته‌اند.
آواشناسان معتقدند كه مخرج دو حرف «همزه و هاء» خود تارهاى صوتى است و برخى از آنان اين دو حرف را «حنجره‌اى» ناميده‌اند «١». لغويان و علماى تجويد اين ناحيه را اقصى الحلق دانسته‌اند.
چگونگى توليد همزه: توليد كننده اين حرف، تارهاى صوتى است. بدين ترتيب كه دو تار صوتى در تمام طول خود، محكم به يكديگر مى‌چسبند و راه عبور هوا را به بالا (به سوى حلق) مسدود مى‌كنند. فشار هواى بند آمده در پشت تارهاى صوتى، منجر به بازشدن ناگهانى آنها شده و بر اثر آن، هواى فشرده به يكباره رها مى‌شود و همزه به صورت انفجارى تلفظ مى‌شود.
نكته مهم: دانشمندان علم تجويد (متقدمان) همزه را داراى صفت جهر مى‌دانسته‌اند امّا علم آواشناسى همزه را آوايى انفجارى و داراى صفت شدّت، اما خالى از صفت جهر مى‌داند. علت اين امر در بحث چگونگى توليد- يعنى چسبيدن تارهاى صوتى به يكديگر و عدم تحرّك آنها- ذكر شد. «٢» چگونگى اداء هاء: اندامهاى توليد كننده هاء نيز تارهاى صوتى است؛ به اين صورت كه لبه دو تار صوتى به يكديگر نزديك و در فاصله كمى از هم قرار مى‌گيرند، به گونه‌اى كه فاصله تارهاى صوتى به صورت شكاف درمى‌آيد. نرمكام به بالا كشيده شده، راه عبور هوا از بينى را مى‌بندد. هوا هنگام عبور از مجراى تنگ و فاصله بين تارهاى صوتى، ايجاد سايش نموده و حرف «هاء» اداء مى‌شود.
هنگام توليد اين حرف تارهاى صوتى ارتعاش پيدا نمى‌كند و «هاء» داراى صفت رخوت و همس مى‌باشد.