محل توليد «ضاد» است. ابن جزرى درباره مكان اداى آن مى‌نويسد:
«حرف ضاد از ابتداى كناره زبان و دندانهاى اضراس ادا مى‌شود. اكثراً آن را از سمت چپ (دهان) و عده كمى از سمت راست ادا كرده‌اند». «١» بعضى از علماى تجويد گفته‌اند: از تماس دو طرف زبان با دندانهاى اضراس نيز صحيح است، مانند كلام سيبويه، كه در «النّشر، ج ١، ص ٢٠٠» آمده است:
«يَدُلُّ عَلَى‌ انَّهَا تَكُونُ مِنَ الْجَانِبَيْن».
چون درتلفظ «ضاد» دندانهاى اضراس دخالت دارند آن را حرف «ضِرس» ناميده‌اند؛ از طرفى حرف ضاد، سخت‌ترين حرفى است كه بر زبان جارى مى‌شود، از اين رو، در عُرف عرب به «اصْعَبُ الْحُرُوف» مشهور است. «٢» تحقيقى پيرامون تلفظ «ضاد» «٣»: ابن جزرى در كتاب «التمهيد» مى‌گويد:
«مصريها و بعضى از ساكنان مغرب «٤»، ضاد را مثل «طاء» تلفظ مى‌كنند». اين مطلب در بحث «طاء» بهتر روشن خواهد شد، اما از طرفى بعضى از اهل عراق و باديه‌نشينان هنوز هم «ضاد» را تا حدّى شبيه «ظاء» ادا مى‌كنند. و كسانى كه در عراق با تعليم و تدريس سر و كار دارند، همواره از اشتباه دانش آموزان، بين تلفظ ضاد و ظاء شكايت دارند.
مطلب قابل‌توجه و دقت اينكه: تلفظ قديم ضاد، دچار دگرگونيهايى شده است كه تا به زمان ما- در مصر- رسيده است. و اين دگرگونى در زمان ابن‌جزرى، (در قرن هشتم هجرى) به كمال خود رسيد.
وقتى عده‌اى از توصيف سيبويه براى صداى قديم «ضاد» اطلاع پيدا كردند، براى آنها آشكار شد كه بين تلفظ قديم ضاد كه سيبويه آن را توصيف مى‌كرد و ضادِ ادا شده در لهجه مصريها و سورى‌ها دو تفاوت وجود دارد:
الف- «ضاد» مصريها داراى صفت شدّت يا انفجارى است، ولى سيبويه آن را با صفت‌