پژوهشى در علم تجويد - علامی، ابوالفضل - الصفحة ٩٦
حلق از پايين به تارهاى صوتى در حنجره (محل برجستگى جلوى گردن) و از بالا به مرز زبان كوچك (لهات) محدود است. زبان كوچك از موضع حلق شمرده نمىشود.
ديوارهاى حلق مىتواند منقبض و منبسط شود، در نتيجه حلق داراى خاصيّت انعطاف پذيرى زيادى است. حلق در جلو به حفره دهان و حفره بينى مربوط مىشود. ديواره قسمت جلو يا بالاى حلق را ريشه زبان تشكيل مىدهد و به اين سبب ابعاد حفره حلق مىتواند با جلو آمدن يا عقب رفتن زبان بطور قابل ملاحظهاى تغيير كند. (نمودار ٣)
٧- دهان: حفره دهان از جلو به لبها و از عقب به ملاز- كه همان زبان كوچك است- و در لغت عربى به آن «لهات» مىگويند- و از بالا به كام و از پايين به فكّ زيرين و در طرفين به جدار داخلىِ گونهها محدود مىشود. ابعاد اين حفره به علت حركتهاى فكّ پايين، نرمكام، لبها، جدارِ گونهها و زبان، تا حدّ بسيار زيادى قابل تغيير است و همين حالتِ تغيير پذيرى شكل و حجم دهان است كه عامل تعيين كننده بسيارى از مشخّصههاى آوايى حروف مىباشد.
خوب است بدانيم كه حفره دهان، انعطاف پذيرترين بخش اندامهاى آوا ساز و در نتيجه پركارترين و مهمترين آنهاست. اين انعطافپذيرى ناشىاز تحرّك قسمتىاز سقف دهان- نرمكام- شكل پذيرى لبها و ديواره دهان، حركت فكّ پايين و بيشتر از همه اينها، تحرك فوق العاده زبان است.
٨- كام (حَنَك اعْلَى): كام يا سقف دهان، از پشت دندانهاى بالا (لثه بالا) تا زبان كوچك (ملاز) امتداد دارد. بخش پيشين آن به نام «سخت كام»، استخوانى و بدون حركت است، ولى بخش انتهايى آن كه «نرمكام» ناميده مىشود، گوشتى و متحرك است. حركت نرمكام به بالا موجب بسته شدن راه عبور هوا از طريق حفرههاى بينى مىگردد. ولى هنگام پايين آمدن آن، حفرههاى بينى، دهان و گلوگاه به هم مربوط مىگردند. حركات نرمكام، سبب كم و زياد شدن حجم حفره دهان نيز مىشود.