٢- «مخرج حرف، به موضع خارج شدن حرف- كه به وسيله صدايى كه از تلفظ حرف ايجاد و شناخته مى‌شود- گويند» (اين تعريف شيخ الاسلام زكريا انصارى است). «١» تعداد مخارج حروف‌ در اين زمينه سه نظريه وجود دارد:
١- اكثر اديبان عرب، قاريان و اساتيد برجسته علم قراءت، مانند: خليل بن احمد، مكى‌بن ابى طالب، ابو على سينا، ابوالقاسم هُذَلى، ابوالحسن شُرَيْح و همچنين «ابن جَزَرى» تلفظ الفباى عربى را از هفده مخرج مى‌دانند.
٢- عده‌اى ديگر از اساتيد و نحويان چون سيبويه و پيروان او تعداد مخارج را شانزده مخرج دانسته‌اند.
اينان مخرج «جوف» را حذف كرده و حروف آن (الف، واو مدّى و ياء مدى) را در مخارج ديگر مستقر مى‌دانند؛ بدين صورت كه الف را با همزه از «اقصى الحلق» و ياء مدّى را با ياء متحرك از «وسط اللسان» و واو مدّى را با واو متحرك از موضع «شفتين» دانسته‌اند.
٣- گروهى ديگر مانند: قُطْرُبْ «٢» ، جَرْمى «٣» ، فَرَّاء «٤» ، ابن‌دريّه و ابن‌كَيْسان مخارج را چهارده‌تا دانسته‌اند، زيرا اداء سه حرف «راء، نون و لام» را از يك مخرج مى‌دانند، در حالى كه ديگران براى هر كدام از اين حروف، مخرجى جدا قرار داده‌اند.
نظر به اينكه بيشتر اديبان عرب و دانشمندان علم قراءت، حروف را داراى هفده‌مخرج مى‌دانند، مبناى ما نيز در تشريح مخارج حروف، همين نظريه است.
تذكر مهم: براى بهره‌بردارى بيشتر ابتدا به شيوه ارائه بحث مخارج اشاره مى‌كنيم. در آغاز تعريف مخارج حروف از نظر زبانشناسان قديم عرب و دانشمندان مشهور علم تجويد نقل‌