بازشناسى «هاء» ضمير، سكت و اصلى (جوهرى)
لازم است در فصل شناخت حروف، بحثى نيز در مورد شناخت انواع «هاء» در آخر بعضى كلمات قرآن ارائه شود. زيرا بسيارى از دانش‌پژوهان كلاسهاى تجويد، در مورد بازشناسى آنها از يكديگر، پرسشهاى زيادى مى‌نمايند، كه بايد در پاسخگويى به آنان تاحدّ اقناع اقدام نمود.
در آخر كلمات قرآن سه نوع هاء قرار مى‌گيرد: ١- هاء ضمير (كنايه)، ٢- هاء سكت، ٣- هاء اصلى (جوهرى)، كه به تبيين هر كدام به مقتضاى حال، پرداخته مى‌شود.
هاء ضمير براى شنا پژوهشى در علم تجويد ٩٥ اندامهاى صوتى ص : ٩٢ خت هاء ضمير ابتدا با معناى ضمير آشنا مى‌شويم. ضمير در لغت به معناى «پنهان» است و در اصطلاح، كلمه يا حرفى است كه جانشين اسم ظاهر شده و از تكرار آن جلوگيرى مى‌نمايد.
به اين جمله نظر كنيد: «وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ» «١» و با او (يوسف) دو جوان وارد زندان شدند. در اين عبارت، براى اينكه از تكرار كلمه «يوسف» كه در آيات قبل آمده بود، جلوگيرى شود، از ضمير (ه) استفاده شده است.
ضمير انواع گوناگونى دارد، و آنچه مورد بحث ماست، هاء ضميرى است كه بر مفرد مذكّر غايب دلالت كند.
حكم كلّى قراءتِ هاء ضمير: هاء ضمير به دو صورت خوانده‌مى‌شود: باصِلَه (اشباع) و بدون صِلَه.
شرايط اشباع هاء ضمير: اگر دو طرف هاء ضمير (يعنى حرف قبل از آن و حرف بعد از آن كه در اول كلمه بعدى قرار دارد) داراى حركت باشد، هاء ضمير با صله خوانده مى‌شود از اين رو اگر هاء داراى ضمّه باشد با صله واوى (واو مدّى) و اگر كسره داشته باشد با صله يايى‌