پژوهشى در علم تجويد - علامی، ابوالفضل - الصفحة ٢٠٢
ادغام صغير متماثلين است.
حكم اخفاء: ميم ساكن در نزد حرف باء اخفا مىشود. به آن «اخفاى كبير» يا «اخفاى شفوى» نيز مىگويند، مانند: انْتُمْ بِهِ، وَ هُمْ بَارِزُونَ.
ميم ساكن نزد حرف باء را به اظهار هم خواندهاند، ولى مشهور و صحيح، اخفاى آن است. چگونگى اخفاى آن در مبحث «اقلاب» نون ساكن تشريح شد.
آواشناسى و اخفاى «ميم ساكن»: در اخفاى «ميم ساكن» نزد «باء» اختلاف شده است، عدّهاى آن را به اظهار خواندهاند. ولى نظر مشهور اخفاى ميم ساكن در مجاورت «باء» است. اخفاى ميم يعنى ناقص ادا كردن ميم ساكن. علت آن شايد چنين باشد، چون «باء» صدايى همراه با صفت شدّت است، در حروف نظير (هم مخرج) و مجاور خود، تأثير مىگذارد، ضمناً تلاش براى جلوگيرى از فناشدن و ادغام ميم نزد باء، سبب ظاهرشدن غنّه است كه نشان دهنده وجود حرف ميم مىباشد.
حكم «اظهار»: ميم ساكن نزد بقيه حروف اظهار مىشود. اكثر دانشمندان تجويد تذكر دادهاند وقتى ميم ساكن قبل از «واو و فاء» قرار گيرد، بايد در اظهار خالص «ميم ساكن» دقت بيشترى كرد، مانند: امْوَاتٌ، وَ مَالَهُمْ فِى الْأَرْضِ.
سبب اظهار: ظاهر كردن ميم ساكن نزد همه صامتهاى زبان عربى به جز ميم و باء لازم است؛ زيرا حرف ميم (بر خلاف نون) از حروف مجاور خود تأثير نمىپذيرد. بنابراين احتمال از بين رفتن «ميم» نزد غير خودش، استثنايى و نادر است.
علّت اين كه برخى از دانشمندان قراءت به مسأله «اشدّ اظهار» ميم نزد «فاء و واو» پرداختهاند، نزديكى مخرج آنها به يكديگر است. چون اين سه حرف از موضع لبها (شفتين) ادا مىشوند، امكان ادغام آنها وجود دارد. همان طور كه در برخى از لهجههاى قديم و جديد زبان عربى، ميم ساكن در مجاورت فاء و واو ميل به نوعى ادغام پيدا مىكند. نتيجه اين كه منظور از «اشدّ اظهار» اظهار غير متعارف ميم ساكن نيست، بلكه مواظبت بر اظهار كامل آن و گريز از ادغام ميم ساكن در دو حرف فاء و واو مىباشد. «١» «مدّ» و «قَصْر»