چگونگى توليد آواهاى مهموس: در اصطلاح آواشناسى، همس به صداى حروفى گفته مى‌شود كه هنگام توليد آنها تارهاى صوتى به ارتعاش درنيايد. و در تلفظ آن حروف طنين تارهاى صورتى شنيده نمى‌شود. اگر چه هوا در اثناى خارج شدن از حلق و دهان، ارتعاشهاى خفيفى ايجاد مى‌كند كه هواى بيرون، آن را به گوش مى‌رساند و انسان صداى حرف را مى‌شنود. «١» راه شناسايى «مجهور و مهموس»: براى شناسايى صداهاى «مجهور» از «مهموس» ملاكها و آزمايشهايى مطرح شده كه برخى از آنها به شرح زير است:
١- انگشتان دست خود را روى گلو- در دو طرف برآمدگى آن (سيب آدم)- با اندكى فشار بچسبانيد، آن گاه حرف «سين» را با علامت سكون به تنهايى، با فشار هر چه تمامتر و به طور طولانى اداء نماييد. ملاحظه خواهيد كرد كه هنگام توليد صداى مذكور هيچ گونه فعاليتى در ناحيه گلو (حنجره) احساس نمى‌كنيد؛ كه اين، نشان از ارتعاش نيافتن تارهاى صوتى دارد. به تعبير ديگر، صداى توليد شده از آواهاى «مهموس» است.
اكنون در همين حال، آواى «زاى» را با علامت سكون و به تنهايى، به طور طولانى ادا نماييد. اين بار لرزشى را در گلو احساس مى‌كنيد. اين لرزش، ارتعاش تارهاى صوتى است كه حاكى از «مهجور» بودن صداى فوق است.
ارتعاش مذكور موجب ارتعاش هواى گلو مى‌گردد. و نيز همين ارتعاش است كه به پوست گلو منتقل شده و شما آن را زير انگشتان خود احساس مى‌كنيد.
اين آزمايش را يك بار ديگر تكرار كنيد. ولى اين بار به صورت پيوسته؛ يعنى ابتدا صداى حرف «زاى» را توليد كنيد و سپس بدون اينكه نفس قطع شود، آن را به صداى «سين» تبديل كنيد. ملاحظه خواهيد كرد كه به محض آنكه صداى اوّل به صداى دوم تبديل مى‌شود، ارتعاش تارهاى صوتى قطع مى‌گردد و شما هيچ‌گونه لرزشى زير انگشتان خود احساس نمى‌كنيد. «٢»