رخوت توصيف كرده است.
ب- مخرج «ضاد» مصريها از تماس تيغه زبان با پايه دندانهاى ثناياى بالا مى‌باشد، ولى تعبير سيبويه از محل توليد ضاد عبارت است از: «تماس اول كناره زبان با دندانهاى اضراس».
«يازجى» در مجلّه «الضياء» درباره ضاد مى‌گويد:
«در اين زمان، ما از احدى نشنيده‌ايم كه ضاد را از مخرجى كه علماى زبان عرب براى آن بيان كرده‌اند ادا كند. و به دليل آميزش و اختلاط عرب زبانان با غير عرب‌ها كه فاقد اين حرف‌اند، ظاهراً جايگاه اين حرف در عربى از بين‌رفته‌است».
ابن جزرى هم در كتاب «النشر فى القراآت العشر» به مطلب ياد شده چنين اشاره مى‌كند:
«تنها ضاد صفت «استطاله» دارد لذا تلفظ هيچ حرفى به دشوارى ضاد نيست و مردم به شيوه‌هاى متفاوتى آن را ادا مى‌كنند».
سپس انواع تلفظ آن را نقل كرده و ادعا مى‌نمايد كه هيچ كدام از اينها جايز نيست.
سيوطى در كتاب «الْهَمِع» چنين مى‌نويسد:
تلفظ ضاد از همه حروف سخت‌تر است و از حروفى است كه فقط در زبان عربى زياد به‌كار مى‌رود ودر بقيه زبانها يابه هيچ وجه به كارنمى‌رود و يابه كارگيرى‌آن بسياراندك است».
صاحب «تاجُ العروس» مى‌گويد:
«ضاد يكى از حروف هجاء مى‌باشد و داراى صفت «جهر» و از حروف «استعلا» است. و از حروف اصلى است نه بدلى يا زايد؛ و مخصوص زبان عربى است و در زبانهاى ديگر وجود ندارد؛ همه دانشمندان بر اين نظر اتفاق دارند».
او از استادش ابوحيّان چنين نقل مى‌كند: «به كارگيرى فراوان ضاد، به زبان عرب اختصاص دارد و در زبان غير عربى بسيار كم به كار رفته است و در بسيارى از زبانها نيز اصلًا وجود ندارد، مانند عين «مُهْمَلَه» و حاء، كه در غير زبان عرب وجود ندارد».
اداى «ضاد» نزد مصريها: در حال حاضر (در تلفظ كنونى مصريها) اختلاف فاحشى بين اداى ضاد و حرف «دال» وجود ندارد. جز اينكه ضاد يكى از صداهاى اطباق است. پس‌