پژوهشى در علم تجويد - علامی، ابوالفضل - الصفحة ١٠٨
- از كام بالا- ادا مىشود.
مكانيسم توليد آنها به قرار زير است:
الف- جيم: دليل روشنى در دست نيست كه فصيحان عرب- در دوران صدر اسلام- «جيم» را چگونه اداء مىكردند، زيرا تا به امروز تحولات گوناگونى در لهجههاى عربى ايجاد شده، به گونهاى كه توليد اين حرف در جوامع مختلف عربى (مصرى، سورى، لبنانى و ...) به صورتهاى متفاوتى درآمده است.
آنچه هم اكنون از تلفظ «جيم» به وسيله قاريانبرجسته- كه اكثر آنها مصرى هستند- برمىآيد چنين است:
هنگام اداى اين حرف، تيغه زبان به لثه بالا و جلوِ زبان (تا وسط آن) به سختكام مىچسبد و راه عبور هوا از طريق دهان را مىبندد. «١» تيغه و جلوِ دهان در برابر بخش پايانى لثه و سختكام قرار مىگيرد و گذرگاهى تنگ به وجود مىآورد.
اطراف زبان به دو طرف كام مىچسبد، نرمكام به بالا كشيده مىشود و راه عبور هوا را از بينى مىبندد. رهايى هوا در دو مرحله صورت مىگيرد: ابتدا تيغه زبان به آرامى از لثه بالا جدا شده و در نتيجه، مقدارى از هواى فشرده به صورت يك انفجار ملايم به بيرون مىجهد و بلافاصله بقيه هوا با فشار تدريجى از مجراى تنگ عبور مىكند و سايش به وجود مىآورد، در نتيجه «جيم» تلفظ مىشود.
در توليد «جيم» تارهاى صوتى- به علت داشتن صفت جهر- به ارتعاش درمىآيد.
در آواشناسى زبان فارسى، محل توليد حرف «جيم» به اين شكل ترسيم شده است:
«نوك و تيغه زبان به لثه بالا چسبيده، راه عبور هوا از طريق دهان را مىبندد؛ تيغه زبان و قسمت آغازين جلوِ آن، در برابر بخش پايانى لثه و آغاز كام قرار مىگيرد و گذرگاهى