پژوهشى در علم تجويد - علامی، ابوالفضل - الصفحة ١٠٧
مخرج ششم محل اداى حرف «كاف» است كه از تماس عقب زبان با نرمكام و زبان كوچك (ملاز) ايجاد مىشود و تفاوت مخرج كاف با قاف، اين است كه محل تماس عقب زبان با زبان كوچك، مقدارى به جلوى دهان نزديكتر است. «١» نحوه اداى «كاف»: به اين ترتيب است كه عقب زبان به نرمكام و نزديك زبان كوچك، مىچسبد. (كنارههاى زبان، از مركز به عقب، به دو طرف كام به كنارههاى دندانهاى انتهايى بالا متّصل مىشود) نرمكام به بالا كشيده مىشود و راه عبور هوا از بينى را مىبندد، هنگامى كه عقب زبان و نرمكام، ناگهان از هم جدا مىشوند هوا يكباره بيرون مىجهد و كاف تلفظ مىشود. هنگام اداى كاف، تارهاى صوتى ارتعاش پيدا نمىكند، از اين رو از حروف «مهموس» شمرده شده است.
مخرج پنجم و ششم را «اقْصَى اللِّسان» ناميدهاند، اقصىاللسان دورترين ناحيه زبان، از جلوِ دهان، (كه به حلق ختم مىشود) مىباشد.
قاف وكاف را «لهويان» هم مىگويند، چون ازنزديكى لهات (زبانكوچك) ادا مىشوند. «٢» مخرج هفتم محل توليد سه حرف «جيم، شين و ياء» است. در كتب تجويدى متقدّمان چنين آمده است:
«مخرج جيم، شين و ياء غير مدّى وسط زبان (جلوِ زبان) و سختكام است.» «٣» اين حروف را «شَجْرِى» مىگويند. چون از شكاف بين وسط زبان و قسمت مقابل خود