منحرف شود، اين فساد، آثار مخرّبى در اسباب مرتبط با او خواهد داشت و در نتيجه باعث بروز اختلاف و درگيرى در جامعه، به هم خوردن روابط سالم اخلاقى، از دست رفتن عواطف و وقوع حوادث طبيعى از قبيل خشكسالى، سيل، صاعقه، قحطى، زلزله و ... مى‌شود، تا انسان را از غفلت به هوشيارى وادارد و او را به مسير فطرى بازگرداند. در اين آيه تأمل كنيد كه خداوند مى‌فرمايد:
ظَهَرَ الْفَسادُ فِى الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ ايْدِى النَّاسِ لِيُذيقَهُمْ بَعْضَ الَّذى‌ عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ «١» فساد در دريا و خشكى به واسطه آنچه مردم انجام مى‌دهند، پديد آمد تا خداوند مقدارى از كيفر آنچه را انجام مى‌دهند بدانها بچشاند چه بسا كه برگردند.
از اين آيه استفاده مى‌شود، گناهانى كه مردم انجام مى‌دهند، باعث فساد در خشكى و دريا مى‌شود، چه فسادهايى كه در ارتباط با انسان است، مثل پيدايش جنگ و از بين رفتن امنيّت و چه فسادهايى كه در ارتباط با انسان نيست، مثل تغيير اوضاع جوّى و طبيعى بگونه‌اى كه به انسان آسيب مى‌رساند.
اين حقيقت بگونه ديگرى در آيه زير نيز آمده است:
ما اصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبما كَسَبَتْ ايْديكُمْ وَ يَعْفُواْ عَنْ كَثيرٍ «٢» هر مصيبتى كه به شما مى‌رسد، به واسطه اعمالى است كه انجام مى‌دهيد، و خداوند از كيفر بسيارى از اعمالتان مى‌گذرد.
آيه «انَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى‌ يُغَيِّرُوا ما بِانْفُسِهِمْ» «٣» نيز ناظر بر همين قانون كلى است. «٤» آرى، چه بسيار امتهايى كه نعمتهاى بسيار داشتند، و لى ظلم و گناه در بين آنان رواج‌