رشد اخلاقى افزايش يافته و مسئوليت انسان‌ها نيز افزون گشته است. دست‌كم مى‌توان سه‌گونه مانع وراثتى را برشمرد: كم‌بهرگى هوشى، روحيات مزاحم و شرايط جسمانى محدودكننده. البته اين موانع را مى‌توان در پرتو قدرت اراده مرتفع كرد.

از نگاهى ديگر مى‌توان موانع رشد اخلاقى را بدين‌سان نيز تقسيم كرد: موانع درونى كه در جان انسان وجود دارد و موانع بيروني كه از محيط بيرون تحميل مى‌شود. حال بدين ها مى‌پردازيم.

الف) موانع درونى‌

١. هواى نفس‌

عمده‌ترين مانع سعادت انسان و عامل سقوط او را بايد در درون جان او جست: «اعدى عدوك نفسك التى بين جنبيك.»[١] در آفرينش انسان اين نكته درخور توجه است كه آدمى، هم ظرفيت رشد و كمال را در درون خود دارد و هم عامل سقوط و پستى و شقاوت را كه از آن به هواى‌نفس ياد كرده‌اند. اكنون به تبيين اين موضوع مى‌پردازيم.

در وجود انسان، هم ميل به كمال و گرايش به سعادت وجود دارد و هم ميل به بهره‌مندى بى‌كران از لذايذ و بهره‌هاى مادى، اما با اين تفاوت كه ميل‌هاى مادى و غريزى- مانند خوردن و خوابيدن- معمولًا فعليت دارند و خودبه‌خود شكوفا مى‌شوند، ولى تمايلات ديگر بالقوه‌اند و در شرايط و محيطهاى خاصى به فعليت مى‌رسند.

بي شك خواسته‌هاى انسان بسيار متنوع و متفاوت است و او در اين دنيا نمى‌تواند به همه آرزوهاى خود دست يابد؛ چراكه اين گرايش‌ها اغلب با هم در تضادند. «خوردن و خوابيدن و خوش بودن» و همچنين «به‌دست آوردن علم»، خواسته همه انسان‌هاست، اما اين دو با هم در تقابل‌اند؛ بدين بيانكه پيگيرى خواسته اول مانع از خواهش دوم و پيگيرى خواسته دوم مانع از رسيدن به آرزوى اول است. روشن است كه با تن‌آسايى و خوش‌گذرانى و لذت‌جويى نه مى‌توان به موفقيت بالاى علمى رسيد و نه به هيچ موفقيت ديگرى. از اين جهت، ناگزير بايداز برخى هواها و خواهش‌ها چشم پوشيد.

[١] - از رسولاكرم( ص) نقل شده كه بدترين دشمن تو نفس توست كه در ميان دو پهلوى تو قرار دارد.( ابن‌فهد حلى، عده الداعى و نجاح الساعى، ص ٣١٤.)