اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ١٢٠ - براى تأمل و پژوهش
بنابراين نفس اولين دشمن فريبكار در درون آدمى است كه براى غلبه بر آن بايد خود را شناخت و كانون معرفت درون را شكوفا نمود تا وسوسه بر اراده، و اوهام بر انديشه پيروز نگردد.
به يادآوردن پارهاى از دانستهها براى غلبه بر وسوسههاى نفس بسيار مفيد است؛ از جمله يادآورى عاقبت پيروى از وسوسهها و اينكه شيطان دشمن قسمخوردهاى است كه در هر سو دامى برايش گسترده است و نيز يادآورى اينكه صبر بر آين وسوسه از صبر بر ناخشنودى و دورى از رحمت پروردگار سهلتر است. بىگمان اين تذكرات چشمدل را باز و آدمى را در مقابل وسوسهها مقاوم مىكند.
چون وسوسهاى از جانب شيطان بديشان رسد. [خدا را] به يادآورند و به ناگاه بينا شوند.١
افزون بر يادآورى ذهنى، ذكر زبانى نيز در رفع وسوسهها مؤثر است. معمولا زباب چيزى مىگويد كه ذهن به آن مشغول است، ازاينرو لغزشهاى زبانى، ذهنيت افراد را مىنماياند.٢
از اين سو آنچه به زبان مىآيد نيز ذهن را مىسازد و در آن اثر مىگذارد. در واقع ذكر خدا پراكندگى ذهنى را فرومىشويد. جميل بن درّاج از امام صادق عليه السّلام درباره وسوسه و راه مقابله با آن پرسيد. امام عليه السّلام در پاسخ فرمود: ذكر لا اله الاّ الله بگو، جميل مىگويد: از ان پس هرگاه در دلم وسوسهاى راه مىيافت، لا اله الاّ الله مىگفتم و فورا دلم از بند آن وسوسه رها مىشد.٣
از جمله راههاى مقابله با وسوسه، جايگزينى است. ذهن انسان خلاق است و همواره مشغول آفرينش صورتهاى گوناگون و نوبهنو است. براى اينكه ذهن به وسوسهها نگرايد، بايد آن را در امور پاك به كار گرفت. انديشه در امورى چون آفرينش و فعل خدا و كمالات و صفات او، زندگى ابدى، مرگ و عالم برزخ، مجال نفوذ وسوسهها را تنگ مىكند و موجب مىشود روح انسان به تدريج از پليدىها فاصله گيرد.
(١) . «إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّيْطٰانِ تَذَكَّرُوا فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ.» (اعراف (٧):٢٠١.)
(٢) . امام على عليه السّلام فرمود: «ما أضمر أحد شيئا إلاّ ظهر فى فلتات لسانه و صفحات وجهه.» (نهج البلاغه. حكمت ٢٦.)
(٣) . محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٢، ص ٤٢٤.