نسبت نفس و شيطان با انسان چنين است كه نفس مسئول مطالبات است و شيطان نيز عهده‌دار گفتگو. نفس خواهش باطل را در دل مى‌كارد و شيطان بر آن لباسى فاخر مى‌پوشاند. در بسيارى از موارد نيز شيطان حقيقتى را ديگرگون مى‌نماياند تا موافقت انسان را جلب كند.[٤] از ترفندهاى شيطان مى‌توان بدين موارد نيز اشاره كرد: بى‌فايده و نيز دشوار نشان دادن كارهاى خوب، ايجاد اعتمادبه‌نفس كاذب و خودپسندى، تحريك سوءظن و نيز ايجاد حسادت و كينه‌توزى و بدخواهى نسبت به ديگران.

٣. طاغوت‌

طاغوت به هر عامل بيرونى گفته مى‌شود كه با استفاده از قدرت خود، حيطه اختيار ديگران را در رشد و تعالى محدود مى‌سازد و آنان را از مسير هدايت بازمى‌دارد. اين واژه را چنانكه ازنامش پيداست، به كسى مى‌گويند كه بر خداوند طغيان كرده و از تحت ولايت و سرپرستى او خارج شده و ديگران را به خود مى‌خواند. وظيفه انسان‌ها در برابر طاغوت كفر ورزيدن بدان است؛ بدين بيان كه از حوزه نفوذ و سرپرستى او خارج شوند و به خواسته‌هاى او تن ندهند.[٥]

[١] -« وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكمْ وَعْدَ الْحَقِ وَوَعَدْتُكمْ فَأَخْلَفْتُكمْ وَمَا كانَ لِي عَلَيْكمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُوني وَلُومُوا أَنْفُسَكمْ مَا أَنَا بمُصْرِخِكمْ وَمَا أَنْتُمْ بمُصْرِخِيَّ.»( ابراهيم( ١٤): ٢٢.)

[٢] -« اسْتَحْوَذَ عَلَيْهمْ الشَّيْطَانُ فَأَنسَاهُمْ ذِكرَ اللَّهِ.»( مجادله( ٥٨): ١٩.)

[٣] -« الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ^ مِنْ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ.»( ناس( ١١٤): ٥ و ٦.)

[٤] - بنگريد به: محمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ٦، ص ١٢٠.

[٥] -« فَمَنْ يَكفُرْ بالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ باللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَك بالْعُرْوَةِ الْوُثْقَي لَا انفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ پس هركس به طاغوت كفر ورزد و به خدا ايمان آورد، بهيقين به‌دستاويزى استوار- كه آن را گسستن نيست- چنگ زده است و خداوند شنواى داناست.»( بقره( ٢): ٢٥٦.)