اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ٢١٣ - راهكارها

اين ويژگى‌ها بى‌شك سبب تنفر، تحقير و دشمنى ديگران مى‌شود؛ زيرا عقل هيچ‌كس مجاز نمى‌شمارد كه كسى بى‌هيچ دليلى خود را از ديگران برتر بداند، به‌ويژه اگر از او به دليل داشتن تجربه يا دانش بيشتر، انتظار رفتار متكبرانه نرود.

افزون بر اين، تكبر از صفات دنباله‌دارى است كه انسان را به گناهان ديگر نيز وامى‌دارد اميرمؤمنان (ع) فرمود:

تكبر انسان را به فرورفتن در گناهان دعوت مى‌كند.[١]

شايد يكى از عوامل اين ويژگى آن باشد كه خودبرتربينى، به انسان مجال كسب دانش نمى‌دهد. از اين‌رو گرفتار جهلى مى‌شود كه سرآغاز بسيارى از خطاهاست. هم‌چنين متكبر از انجام برخى اعمال شايسته سر باز مى‌زند؛ چه آنكه شأن خود را بالاتر از آن مى‌پندارد. امام صادق (ع) فرمود:

در جهنم وادى‌اى براى متكبران وجود دارد كه به آن «سقر» گفته مى‌شود. آن وادى از شدت حرارت خود به خدا شكايت مى‌كند و اجازه مى‌خواهد كه نفسى بكشد. آنگاه كه نفسى مى‌كشد، تمام جهنم شعله‌ور مى‌گردد.[٢]

اين روايت بدين حقيقت اشاره دارد كه تكبر همه صفات جهنمى را شعله‌ور مى‌سازد.

راهكارها

بسيارى از دانشمندان اخلاق، عجب را از اسباب تكبر دانسته‌اند.[٣] عجب ناشى از تصور نادرست انسان از قدر و منزلت خود و غفلت از رابطه انسان با خداست. تمام اعمال صالح و بلكه تمام حركات و سكنات بر اثر توفيق الاهى است و با حول و قوه خدا انجام مى‌پذيرد.

آنگاه كه اين نسبت با خدا فراموش مى‌شود، گمان استقلال مى‌رود و تكبر شكل مى‌گيرد، اما اگر ضعف و عجز و نياز خود را به ياد آوريم، زمينه ايجاد تكبر از بين مى‌رود.

[١] - الكبر داع الي التقحم في الذنوب.( همان، ح ٧١٥٢.)

[٢] - إِنَّ فِي جَهَنَّمَ لَوَادِياً لِلْمُتَكبِّرِينَ يقَالُ لَهُ سَقَرُ شَكا إِلَي اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ شِدَّةَ حَرِّهِ وَ سَأَلَهُ أَنْ يأْذَنَ لَهُ أَنْ يتَنَفَّسَ فَتَنَفَّسَ فَأَحْرَقَ جَهَنَّمَ.( محمد بن يعقوب كليني، الكافي، ج ٢، ص ٣١٠.)

[٣] - روح‌الله موسوي‌خمينى، چهل حديث، ص ٨٢.