اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ٧٤ - ٥ تداعى معانى
اي كساني كه ايمان آوردهايد! چرا چيزى مىگوييد كه انجام نمىدهيد؟[١]
٤. تجربه
وقتى غذاى لذيذى مىخوريم، آگاهى و تصويري كه پس از آن در ذهن ما ايجاد مىشود، بسيار برجستهتر از وقتى است كه «توصيف» بوى مطبوع يا طعم گواراى غذايى را مىشنويم. پس از پيدايش اين آگاهى، در ما ميل فراوانى نسبت به آن پديد مىآيد بدينسان ارادهمان در جهت تحصيل آن متمركز و فعال مىشود.[٢]
٥. تداعى معانى
ذهن انسان ميان اشيا و مفاهيم گوناگون، پيوند و ملازمه برقرار مىكند و اغلب از يكى به ديگرى منتقل مىشود. بسيار روى مىدهد كه با شنيدن يك كلمه، لطيفه يا داستان و يا با ديدن يك علامت، نوشته، تصوير يا شيء، ذهن ما بهشدت مشغول مىشود و صورتهاى خوب يا بدى در آن نقش مىبندد. اين ويژگي موجب مىشود بسيارى از آگاهىهاى غيرفعال ما از برخورد با پديدهاى غيرمنتظره، فعال و مؤثر شود و عزم و اراده ما را جهتى خاص بخشد.
بنابراين مىتوان گفت:
«تفكر، موعظه، تجربه، مشاهده و تداعى» ظ توجه ظ آگاهى شديد ظ ميلِ شديد ظ اراده برنامههاى تربيتى دين با بهرهگيرى از همين اصول و قواعد، اراده انسان را در مسير هدايت تقويت مىكند.[٣] منحرفان نيز برايرسيدن به اهداف خود و گمراه كردن انسان ناگزير
[١] -« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ.»( صف( ٣٨): ٢.)
[٢] - امام خمينى( قدس سره) دراينباره مىگويد:« بدان كه نفس در هر حظى كه از اين عالم مىبرد، در قلب اثرى از آن واقع مىشود كه آن تأثر از ملك و طبيعت است و سبب تعلقِ آن است به دنيا، و التذاذات هرچه بيشتر باشد، قلب از آن تأثر بيشتر پيدا مىكند و تعلق و حُبّش بيشتر مىگردد، تا آنكه تمام توجه قلب به دنيا و زخارف آن گردد و اين منشأ مفاسد بسيارى است. تمام خطاهاى انسان و گرفتارى به معاصى و سيئات براى همين محبتو علاقه است.»( روحالله موسويخمينى، چهل حديث، ص ١٠٥.) نيز در جايى ديگر مىنويسد:« جرئت بر معاصى كمكم انسان را بيعزم مىكند و اين جوهر شريف را از انسان مىربايد. استاد معظم ما- دامظله- مىفرمودند: بيش از هر چيز، گوشكردن به تغنيات سلب اراده و عزم از انسان مىكند. پس اى برادر! از معاصى احتراز كن و عزم هجرت به سوى حقتعالى نما.»( همان، ص ٨.)
[٣] - مثلًا نماز بهعنوان مهمترين برنامه تربيت دينى انسان را به مبدأ و منتهاى عالم« متذكر» مىكند:« أَقِمْ الصَّلَاةَ لِذِكرِى.»( طه( ٢٠): ١٤.) روزه گرفتن نيز با« يادآورى» وضعيت نيازمندان و گرسنگى و تشنگى قيامت، اميال و انگيزههاى انسان را جهت مىبخشد؛ ضمن آنكه نوعى تمرينِ تسلط بر نفس است كه به« ملكة تقوا» مىانجامد:« لَعَلَّكمْ تَتَّقُونَ.»( انعام( ٦): ١٥٣.)
ازجمله طراحيهاى دين نيز، تقدس بخشيدن به زمانها، مكانها و اشياى معينى است كه هر يك يادآور حقايق مهم حيات آدمى است؛ مانند مسجد، ماه رمضان و تربت امام حسين( ع).