اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ٣٥ - نظام ارزش گذارى فطرى و محيطى و نقش آن دو در شكل گيرى فضيلت يا عادت
معين مىكنند. تفاوت اين دو نگاه، بيانگر دو نظام ارزشگذارى است كه مىتوان يكى را نظام ارزشگذارى محيطى (از بيرون) و ديگرى را نظام ارزشگذارى فطرى (از درون) نام نهاد.
به همين سان، آدمى پس از اينكه چشم به جهان مىگشايد، بهتدريج با نظامى ارزشيكه پيرامون اوست، آشنا مىشود و آن را نيز مىآموزد و براى تعامل با محيط بهكار مىگيرد. اين نظام ارزشى محصول فرهنگ محيطى اوست.
انسانها با تمام محدوديت ظرفيتهاى فكرى- عاطفى خود، تشخيصها، پسندها و خواهشهاى كوچك و گاه اشتباه خود را در قالب دستهاى مطلوبيتها به نظم كشيده و به فرهنگ تبديل كردهاند. اگر بر اين بساط آشفته، از يك سو هوسهاى ثروتمندان و زورمندان و از سويى ديگر عادات و نيات و اوهام برخى از افراد بانفوذ را- كه هريك پديدآورنده خردهفرهنگهاى مؤثرند- بيفزاييم، آن هنگام دشوارى بيشتر مىشود. بدينترتيب از همانآغاز دو گرايش در تربيت انسان مطرح بوده است: يكى تربيت فطرتگرا و ديگرى تربيت فرهنگگرا.[١]
قرآن كريم و تعاليم پيامبر و ائمه اطهار (عليهم السلام) جملگى بر تربيت فطرتگرا تأكيد كردهاند. درحالي كه منطق مشركان دعوت به آبا و اجداد و نظام ارزشگذارى عرب جاهلى بود، دعوت پيامبر اسلام بر پايه وحي الاهى و «دين قيم» (به تعبير قرآن) بنيان يافت كه به صراحت در قرآن كريم با «فطرة الله» برابر دانسته شده است.[٢] از ديگر سو، امام على (ع) تمام رسالت انبيا و فلسفه ارسال رسولان و فروفرستادن كتابهاى آسمانى را استخراج و غبارزدايى از خردهاى آدميان اعلام مىدارد.[٣] تا اين حجتهاى باطنى را براى رسيدن به سعادت بهكار بندند. برپايه روايات، انسان در آفرينش مفطور بر توحيد است؛ چنانكه قرآن مىفرمايد: خداوند ايمان را محبوب شما ساخت و در دل شما بياراست. بنابراين تمام فرآيندهاى تربيت، زدودن
[١] - به تعبير روانشناسان موج سوم، اولى از نظام ارزشگذارى ارگانيزمى( مبتنى بر ساختار وجودى موجود زنده) پيروى مىكند و دومى از نظام ارزشگذارى محيطى.
[٢] - روم( ٣٠): ٣٠.
[٣] - نهجالبلاغه، خطبه ١.