اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ٢١٢ - پيامدها

برتر مى‌بيند و مجبور است عده‌اى را امر و نهيكند.

همچنين بايد ميان تكبر و رفتار متكبرانه نيز تفاوت نهاد: رفتار متكبرانه‌اى كه نه برخاسته از تكبر، بلكه مثلًا به قصد تنبه و تربيت فرد متكبر يا براى ايمنى از شر نااهلان و نامحرمان باشد، مذموم نيست. بدين‌رو، اميرمؤمنان (ع) رفتار متكبرانه زنان در مقابل مردان نامحرم را ستوده است.[١]

از سويى ديگر، تكبر گاه به سبب داشتن دارايى‌هاى معنوى (مانند ايمان و صفات پسنديده اخلاقى) است و گاه نيز به دليل برخوردارى از دارايى‌هاى مادى (مانند جمال و زيبايى و جايگاه اجتماعى)؛ چنانكه از نظر مصاديق نيز گاه در برابر خدا و اوامر و نواهى الاهى قرار دارد و زمانى در مقابل انبيا و اوليا و علماى ربانى و گاه نيز در برابر دوستان و همكاران و افراد خانواده.

پيامدها

رفتار خودخواهانه و برترى‌جويانه شخص متكبر، واكنش منفى ديگران را درپى دارد و تكبر دقيقاً به نتيجه‌اى مى‌انجامد كه با مقصود متكبر در تنافى است.

در روايتى از اميرمؤمنان (ع) مى‌خوانيم:

هركه بر زيردستان بزرگى فروشد، خوار شود.[٣]

تكبر نشان‌دهنده حماقت و سبك‌سرى است؛ چنانكه حضرت امير (ع) مى‌فرمايد: «تكبرعين حماقت است.»[٤]

[١] - نهج‌البلاغه، حكمت ٢٣٤.

[٢] - مصلح‌الدين سعدي، بوستان، باب چهارم در تواضع.

[٣] - صَغُرَ مَنْ تَكبَّرَ دُونَه.( محمد بن يعقوب كليني، الكافي، ج ١، ص ١٤١.)؛ من تكبر علي الناس ذلّ.( محمدباقر مجلسي، بحار الانوار، ج ٧٧، ص ٢٣٥.)

[٤] - التكبر عين الحماقه.( عبدالواحد تميمي‌آمدي، غرر الحكم و درر الكلم، ح ٧١١٧.)