اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ٢٧ - ساحت ها و قواى نفس

در آن مجلس الاهى نيز سخن از سرشت انسان بود. گويا فرشتگان در خميره انسان تنها چهره خون‌ريز او را مى‌ديدند و پروردگار انسان به ابعادى فراتر نظر داشت. سخن خدا درواقع اين بود كه «نهاد بشر» با نگاه سطحى شناخته نمى‌شود.

ساختار چندساحتى وجود بشر

شايد هريك از ما بارها در زندگى، عهد و تصميم خود را به‌خاطر سستي يا تنبلى زير پا نهاده باشيم. در اين موارد تنها خود ما تصميم گرفته و تصميم خود را نقض نموده و يا پشيمان شده و خويشتن را سرزنش كرده‌ايم. توضيح اين وضعيت متناقض جز در پرتو پذيرش نوعى دوگانگى در وجود آدمى ميسر نيست.

ساحت‌ها و قواى نفس‌

روح انسان حقيقتى غيرمادى و ملكوتي است كه براى آن تعابيرى چون «جان»، «نفس» و «قلب» نيز به‌كار مى‌رود.

نفس انسانى داراى چهار توانمندى و نيروى اصلى است: قوه عقلاني كه آن را فرشته صفت مى‌دانند؛ قوه غضب (دفع) كه آن را درنده خو مى‌شناسند؛ قوه شهوت (جذب) كه آن را حيوان صفت مى‌گويند و قوه وهم كه آن را نيرويى شيطانى مى‌شمارند.[١]

نيروي واهمه يا قوه شيطنت درپى طرح راهكار عملى وچاره انديشي و حيله براى رسيدن نفس به خواسته‌هاى قوه شهوت و غضب است. دروغگويى و خدعه توسط اين نيرو براى بشر ميسر مى‌شود.

نيروى شهوت يا قوه شهويه مبدأ خواسته‌ها و اميال آدمى است و كار آن به‌دست آوردن منافع و امور لذت بخش است. فايده نيروى شهوت حفظ و ادامه حيات فردى و نوعى انسان است. از اين سو نيروى خشم يا قوه غضبيه نيز مبدأ خشم و غضب است و كار آن دوركردن خطرها و مبارزه با عواملى است كه حيات يا امور مورد علاقه فرد را تهديد مى‌كند.

[١] - بنگريد به: روح‌الله موسوي‌خمينى، شرح حديث جنود عقل و جهل، ص ١٥١.