اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ٢٩ - ظرفيت ها و توانايى هاى انسان
حالات نفس
در قرآن و روايات براى انسان براساس حالات اصلى و اخلاقى وى سه نفس مطرح شده است: نفس مطمئنه (آرام)، نفس لوّامه (ملامتگر) و نفس امّاره (فرماندهنده به بدى و گناه). گويى هر انسان متشكل از چند نفس در درون خود است. البته اين اوصاف سهگانه برحسب اختلاف احوال نفس نام گرفتهاند؛ بدين معنا كه اگر قوه عاقله بر سه قوه ديگر پيروز شد، به دليل جاري شدن اراده عقلانى و اعتدال كامل وجود بشرى، نفس انسانى به سكون و آرامشى مىرسد كه در اين حال بدان «مطمئنّه» مىگويند. اما اگر قوه عاقله غلبه نيافت و همچنان در مقام كشمكش و دفاع بود، هرگاه كه عقل به سبب ارتكاب معاصي شكست خورَد و درپى آن براى نفس ملامت و پشيمانى حاصل گردد، «لوّامه» ناميده مىشود. و اگر قوه عاقله بدون دفاع تسليم و مغلوب شد «امّارة بالسّوء» ناميده مىشود، زيرا هنگامي كه نيروى عقل را از دست داد و بدون دفاع مطيع قواى شيطانى شد چيزى جز اراده بىمهار و كور و درندگى و شهوتپرستى برايش نمىماند.
ظرفيتها و توانايىهاى انسان
نفس انسان كه در ابتداى تولد ضعيف، بسيط و بىرنگ است، به مرور زمان، توانايىهاى مختلفي كسب مىكند و فاقد توانمندىهاى مشخص و تثبيتشده است. اين توانمندىهاى ثابت نفس را «ملكه» ناميدهاند. هر ملكه صفتى براى جان آدمى است، كه به انجام رساندن دستهاى از اعمال را براى او سرعت و سهولت مىبخشد.
ملكات نفس انسان به چند گروه گسترده تقسيم مىشود:
١. پارهاى از ملكات، «جسمانى» است و بيشتر در اعضاى بدن ظهور و بروز دارد. بهدست آوردن اين دسته از مهارتها هدف «تربيت بدنى» است؛ مانند مهارت راه رفتن، شنا، سواركارى و انواع ورزشهاى جسمى.
٢. برخى ديگر از ملكات، توانمندىهاى «ذهنى» هستند كه بهدست آوردن آنها هدف «تربيت ذهنى» است؛ همچون ملكه تمركز، دقت، يادسپارى، يادآورى، سرعت انتقال، توانايى تجزيه و تحليل و نقادى، تفكر، برنامهريزي و انواع ورزشهاى فكرى.