كسى كه به حفارت يا گرفتار آمده است، چون نمى‌تواند شرايط خويش را به درستى ارزيابى نمايد و توانايى‌هاى واقعى خود را تشخيص دهد، قادر نيست فاصله خود را تا اهداف به نيكى محاسبه كند. بدين‌ترتيب فرد از رشد و بالندگى باز مى‌ماند؛ امام على عليه السّلام در اين باره مى‌فرمايد:

خودبزرگ‌بينى از رشد و پيشرفت جلوگيرى مى‌كند.١

وقتى انسان خود را بزرگتر از آنچه هست مى‌بيند، نوعى احساس بسندگى و رضايت كاذب بدو دست مى‌دهد. از اين سو، در خودكم‌بينى نيز احساس ناتوانى و نااميدى مانع حركت به سوى اهداف مى‌شود و در پى آن اعتماد به نفس نيز تباه مى‌گردد. بنابراين شكوفايى و كاميابى به خودپذيرى و اعتماد به نفس نيازمند است.

در خودفراموشى است كه سودجويان و سلطه‌طلبان مجالى براى جسارت مى‌يابند و از خود بى‌خبران را مى‌فريبند. كسى كه سود و زيان زندگى‌اش را نمى‌داند، با وعده و وعيدها خود را مى‌بازد و مسير خويش را تغيير مى‌دهد. چنين كسانى اهداف روشن و آرمان‌هاى اصيلى ندارند تا براساس آن تصميمات خود را سامان دهند. ازاين‌رو، سلطه‌گران به صحنه زندگى آنها راه در دست مى‌گيرند. در واقع با هويت سلطه‌پذير، بسيارى از نيروهاى درونى و فضايل انسانى تباه مى‌گردد.

زيستن در خودفراموشى و از خودبيگانگى زندگى ابدى را به نابودى مى‌كشاند. چهره ابدى اين كاستى‌ها، خرد سست،٢ قلب نهى٣ و كور و كر و بى‌دست و پا محشور شدن است.٤

(٣) نقصه و عنوان ضعف عقله، (همان، ح ٧٠٩١.)

(١) . العجب يمنع الإزدياد. (همان، ح ٧١٠١.)

(٢) . «اَلصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاٰ يَعْقِلُونَ‌؛ كران و لالانى كه نمى‌انديشند» (انفال (٨):٢٢.)

(٣) . «وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَوٰاءٌ‌؛ و [از وحشت] دل‌هايشان تهى است» (ابراهيم (١٤):٤٣.)

(٤) . «صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاٰ يَعْقِلُونَ‌؛ كرند، لالند، كورند [و] در نمى‌يابند.» (بقره (٢):١٧١.) آيه‌اى ديگر تنها صالحان و آگاهان را داراى دستان و ديدگان معرفى مى‌كند. «وَ اذْكُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَ الْأَبْصٰارِ.» (ص (٣٨):٤٥.)