اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ١٧٥ - ب) خوف و رجا

بنده مؤمن به هر مرتبه‌اى از مراتب يقظه برسد، به همان نسبت نافرمانى خدا و عاقبت آن را نيز مى‌يابد و خوف مؤاخذه سراسر وجودش را فرامى‌گيرد.[١]

راهكارها

حضور مستمر در مجالس ذكر و موعظه، خلوت با خويش و توجه به خداوند، ياد مرگ و قيامت، زيارت اهل قبور، مجالست با صالحان، پرهيز از معاشرت با اهل دنيا و بيماردلان، نماز اول وقت، تلاوت قرآن، مطالعه زندگى اولياى الاهى، پند گرفتن از عاقبت شوم غافلان و پرهيز از لقمه حرام سبب مى‌شود قواى انسانى در معرض هشيارى قرار گيرد و آدمى را آماده ذكر خدا كند. امام سجاد (ع) اين چنين از خداوند فناى در ياد او را مى‌طلبد:[٢]

بارالها! دل‌هاى ما را از هر يادى فقط به ياد خودت مشغول دار.[٣]

ب) خوف و رجا

خوف به معناى نگرانى و هراسى است كه به دليل احتمال بروز امرى ناخوشايند در آينده، پديد مى‌آيد.[٤] اين نگرانى فرد را به اقدامى براى رفع آن وامى‌دارد.[٥] بنابراين خوف با ترس (جبن) كه رذيله‌اى اخلاقى و نشانه ضعف نفس است، تفاوتى اساسى دارد؛ چراكه ترس خوددارى نفس از اقدامى است كه عقل و شرع آن را نيكو مى‌شمارد.

اميد نيز احساس راحتى دل است كه درنتيجه انتظار وقوع امرى محبوب و خوشايند پديد مى‌آيد و اين در صورتى است كه بيشتر اسباب و موجبات آن امر ايجاد شده باشد. اما هرگاه وجود يا عدم اسباب آن معلوم نباشد، به چنين انتظارى «تمنا و آرزو» گفته مى‌شود و اگراسباب و علل پيدايش آن امر فراهم نباشد، بدان «غرور و حماقت» مى‌گويند.

[١] - بنگريد به: عبدالرزاق كاشانى، شرح منازل السائرين، ص ٣٧؛ محمد شجاعى، مقالات، ص ٥٠- ٤٤؛ على شيخ‌الاسلامى، راه و رسم منزل‌ها، ج ١، ص ٤٠ و ٤١.

[٢] - علي‌خان بن احمد مدنى، رياض السالكين فى شرح صحيفه سيدالساجدين، ج ٢، ص ٤٥٣.

[٣] - امام سجاد( ع)، صحيفه سجاديه، دعاى ١١.

[٤] - حسين بن محمد راغب‌اصفهانى، المفردات فى غريب القرآن، ص ١٦١.

[٥] - بنگريد به: ملامحسن فيض‌كاشانى، المحجه البيضاء، ج ٧، ص ٢٤٩، ٢٥٠ و ٢٦٩.