شود.[١] عدالت به انفسى و آفاقى تقسيم مى‌گردد. عدالت انفسى، همان است كه علماى اخلاق از آن به ملكه عدالت ياد مى‌كنند و آن را حاصل سلامت، اعتدال و هماهنگى قواى عاقله، شهويه و غضبيه مى‌دانند. عدالت آفاقى نتيجه گسترش عدالت‌هاى انفسى است كه در آفاق جوامع، ظهور يافته است. در عدالت فردى انفسى، نيروهاى انسان تحت هدايت و تدبير قوه عاقله راه كمال را مى‌پيمايند، اما در عدالت آفاقى همين عناصر خودساخته و به اعتدال رسيده، مبدأ اجراى عدالت در جامعه مى‌گردند. بدين‌ترتيب اصلاح فردى و آزادى معنوى لازمه و مقدمه اصلاح و آزادى اجتماعى است.

عدالت از منظرى ديگر به مطلق و مقيد تقسيم‌پذير است. عدل مطلق آن است كه خوبى آن به حكم عقل است و هيچ‌گاه منسوخ يا متصف به جور نمى‌شود؛ مانند احسان به مردم و خوددارى از آزار ديگران. اما عدلِ مقيد ممكن است منسوخ شود؛ همچون مقابله به مثل در برابر كسي كه به انسان بدي كرده است. اين عمل مى‌تواند به جور نيز متصف گردد.

و جزاى بدى [نيز] مانند آن، بدى است.[٢]

در اين آيه جزاي كار بد سيئه ناميده شده؛ يعنى اگر مقايسه آن با سيئه پيشين نبود، اين عمل به‌خودى‌خود نيز سيئه مى‌بود.[٣]

عدالت ورزيدن ميان مردم همواره پسنديده است؛ چنانكه در قرآن مى‌خوانيم:

خدا به شما فرمان مى‌دهد كه سپرده‌ها را به صاحبان آنها رد كنيد و چون ميان مردم داورى مى‌كنيد، به عدالت داوري كنيد.[٤]

اميرمؤمنان (ع) در عهدنامه خود به مالك اشتر مى‌نويسد:

نيكوكار و بدكار پيش تو نبايد يكسان باشند كه يك چنين حالتى نيكوكاران را به كار

[١] - ان العدل ميزان الله سبحانه الذي وضعه في الخلق و نصبه لاقامه الحق.( عبدالواحد تميمي‌آمدي، غرر الحكم و دررالكلم، ح ١٦٩٦.)

[٢] -« وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌمِثْلُهَا.»( شورى( ٤٢): ٤٠.)

[٣] - حسين بن محمد راغب‌اصفهانى، الذريعه الى مكارم الشريعه، ص ٣٥٣.

[٤] -« إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَي أَهْلِهَا وَإِذَا حَكمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكمُوا.»( نساء( ٤): ٥٨.)