اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ١٨٩ - پيامدها
امام على (ع) مىفرمايد:
خداى سبحان را از سست شدن ارادههاى قوى، گشوده شدن گرههاى دشوار و درهم شكسته شدن تصميمها شناختم.[١]
اينكه آدمى ببيند چگونه تصميمها برهم مىخورد و زمينهسازىها و اقدامها به نتيجه نمىرسد، معرفت او را بيشتر مىكند و ديدگان حقيقتجويش را مىگشايد. خداوند با اين حوادث حضور و تأثير خود را مىنماياند و به آدميان مىفهماند كه كارگردان هستى اوست و امور بهدست او جارى است.
از آنچه گفتيم، آشكار شد كه رفتار متوكلانه دو ركن دارد: يكى تمسك به اسباب و علل مادى و ديگرى درك تأثير خدا و بىتأثير بودن اين اسباب.
شيطان در مواجهه با انسان شگردى دوگانه دارد؛ بدين بيان كه هرگاه از مسائل مادى و دنيوى سخن مىرود، ركن اول را درشتتر جلوه مىدهد و ركن دوم را از نظرها دور مىدارد و درباره مسائل معنوى و اخروى نيز عكس آن را انجام مىدهد؛ يعنى بهجاى اينكه انسان براى تهذيب نفس خود عملى انجام دهد، او را اميدوار مىكند كه خدا رحيم و كريم است و لطفش شامل حال همه بندگان مىشود.[٢]
پيامدها
١. اميد: هرگاه تمام اسباب و علل مادى و زمينههاى تحقق نتيجه فراهم باشد، انسان متوكل هرگز بدانها اميدى نمىبندد، بلكه به عنايت خدايى چشم دارد كه اين سببيت را در آنها نهاده است. هرگاه تمام اسباب و علل مادى نيز از ميان برود و بهظاهر براى رسيدن به نتيجه اميدى نباشد، انسان متوكل هيچگاه نااميد نمىگردد.
٢. نيرومندى و شكستناپذيرى: امام باقر (ع) مىفرمايد: «هركس بر خدا توكل كند، مغلوب نمىشود و هركس به خدا متمسك شود، شكست نمىخورد.»[٣]
[١] - عَرَفْتُ اللهَ سُبْحَانَهُ بفَسْخِ الْعَزَائِمِ وَ حَلِ الْعُقُودِ وَ نَقْضِ الْهمَم.( نهجالبلاغه، حكمت ٢٥٠.)
[٢] - بنگريد به: روحالله موسويخمينى، چهل حديث، باب توكل.
[٣] - من توكل على الله لا يغلب و من اعتصم بالله لا يهزم.( على بن حسن طبرسى، مشكاه الانوار، ص ١٧.)