نقطه مقابل تكبر تواضع است؛ بدين معنا كه انسان در نزد خويش، خود را از ديگران پايين‌تر بداند و واقعاً براى خودش برترى و مزيتى قائل نباشد و عملًا نيز در ارتباط با ديگران به شأني كمتر از آنچه مردم براى امثال او قائل‌اند، بسنده كند. امام سجاد (ع) از خداوند چنين درخواست مى‌كند:

خدايا! بر محمد و آل‌محمد درود فرست و مرا در ميان مردم درجه‌اى بالا نبر، مگر اينكه به همان اندازه نزد خودم پايينم آورى و به من عزتى ظاهرى عطا مفرما، مگر اينكه مرا در درون جان خودم به همان اندازه افتادگى عطا فرمايى.[٢]

تواضع با خضوع و خشوع در ارتباط، و با تكبر و تذلل در تقابل است؛ بدين بيان كه در تكبر، انسان خودش را بزرگتر مى‌بيند و در تذلل نيز خود را كوچك‌تر از آنچه هست، مى‌شمارد. برخى روايات، تواضع، حلم و نرم‌خويى را برترين اخلاقيات دانسته‌اند.[٣] تواضع نعمتى است كه كسى به دارنده‌اش حسادت نكند و تكبر بلايى است كه كسى مبتلاى به آن را مورد ترحم قرار ندهد.

تواضع در زندگى فردى و اجتماعى مصاديق بسيارى دارد؛ مانند استفاده از لباس و پوشش معمولى، انجام كارهاى شخصي به‌دست خود و مقدم كردن دوستان در امور روزمره. امام صادق (ع) نيز در بيان مصاديق تواضع چنين فرمود:

از مصاديق تواضع اين است كه انسان به پايين‌تر از جايگاهش راضى باشد و به ديگران سلام كند و بحث و جدل را ترك نمايد، اگرچه حق با او باشد و دوست نداشته باشد كه او را به تقوا و خداترسى بستايند.[٤]

پيامدها

[١] - اعدل الناس من انصف عن قوه.( همان، ح ٩١٠٥.)

[٢] - اللهم صل علي محمد و آله و لاترفعني في الناس درجه الا حططتني عند نفسي مثلها و لا تحدث لي عزا ظاهرا الا احدثت لي ذله باطنه عند نفسي بقدرها.( امام سجاد( ع)، صحيفه سجاديه، دعاي مكارم الاخلاق.)

[٣] - اشرف الخلائق التواضع و الحلم و لين الجانب.( عبدالواحد تميمي‌آمدي، غرر الحكم و درر الكلم، ح ٥١٤٢.)

[٤] - مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ تَرْضَي بالْمَجْلِسِ دُونَ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ تُسَلِّمَ عَلَي مَنْ تَلْقَي وَ أَنْ تَتْرُك الْمِرَاءَ وَ إِنْ كنْتَ مُحِقّاً وَ أَنْ لَا تُحِبَّ أَنْ تُحْمَدَ عَلَي التَّقْوَي.( محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٢، ص ١٢٢.)