اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ٦٥ - فصل چهارم امكانات رشد
اهداف
از دانشجو انتظار مىرود پس از فراگيرى اين فصل:
١. با عوامل اصلى رشد انسان آشنا گردد و بتواند نقش آن را در عمل به وظايف اخلاقى تبيين كند.
٢. با حداقلهاى لازم براى حركت به سوى اخلاقى شدن آشنا شود.
٣. بتواند تأثيرات علم و عمل را بر يكديگر تحليل كند.
٤. با عنايت به رابطه توجه و اراده بتواند عوامل توجه را برشمرده، نقش آنها را تحليل كند.
٥. با «ايمان» و «تقوا» و نقش آنها در عمل به وظايف آشنا گردد.
شرايط محيطى خوب يا بد درواقع عامل و يا مانع كمال اخلاقى و معنوى انسان بهشمار مىرود. محيط هرگز الزام و جبر نمىآفريند و قدرت اراده انسان را براى رشد معنوى و روحانى سلب نمىكند. انسان چنان بزرگ آفريده شده كه در سختترين بندها نيز آزادى اصيل و گوهرين خود را از دست نمىدهد و هماره از توان لازم براى ادامه حركت معنوى خود برخوردار است. بنابراين هيچ مانعى نيست كه براى رشد معنوى نتوان از آن عبور كرد. از سويى ديگر به حكم همان اختيار، آدمى همواره مكلف است، هرچند محدوديتهاى فراوان او را احاطه كند.
«علم»، «توان» و «توجه» سه شرط عمده تكليف و سه عامل مهم رشد است. درواقع كسي كه نمىداند، يا نمىتواند و يا توجه ندارد، او را تكليفى نيست.[١] اما خدا ساختار وجودي
[١] - رسولالله( ص) فرمود:« وُضِعَ عَن أُمَّتي ... الخَطاءُ وَ النِّسيانُ وَ ما لايعلَمونَ وَ ما لايطيقونَ وَ ما اضطُرّوا إِلَيهِ وَ ما استُكرِهوا عَلَيهِ ...؛[ تكليف در اين موارد] از امت من برداشته شده است: اشتباه و فراموشى و آنچه ندانند و آنچه توانش را ندارند و آنچه بدان ناچارند و آنچه بدان مجبور شوند ....»( محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٢، ص ٤٦٣.) در اين حديث، عنوان اول و دوم به« توجه» اشاره دارد و عنوان سوم به« علم» و عناوين بعد نيز به« توان».