از مهم‌ترين عوامل ايجادكننده اميد در آدمى، تفكر در آيات و روايات بسيارى است كه برخى از آنها با بيانى خاص بر صفت رجا و اميد تأكيد ورزيده‌[١] و پاره‌اى نيز آدمى را از نااميدى از رحمت الاهي به‌شدت برحذر داشته‌اند:

و از رحمت خدا نوميد مباشيد؛ زيرا جز گروه كافران كسى از رحمت خدا نوميد نمى‌شود.[٢]

برخى از آيات و روايات نيز بندگان را از تكيه بر اعمال خود نهي كرده، آنها را به اميد و اعتماد به رحمت خدا ترغيب مى‌كنند؛ چنانكه خداوند متعال در حديثى قدسى فرموده است:

عمل‌كنندگان بر اعمال خود تكيه نكنند؛ چه اگر همه عمر در عبادت من بكوشند، باز هم مقصر هستند و به كنه عبادت من- در مقابل آنچه از كرامت، نعمت‌هاى بهشتى و درجات عالى در نزد من طلب مى‌كنند- نخواهند رسيد. پس بايد به رحمت من اعتماد كنند و به فضل من اميد ببندند و با گمان‌خوش به من اطمينان كنند كه رحمت من در اين صورت آنها را دربرمى‌گيرد.[٣]

آيات و روايات بسيارى كه بر رحمت و بخشايش عظيم خدا دلالت دارند، هر بنده گنه كارى را اميدوار مى‌سازد. براى مثال در آيه‌اى مى‌خوانيم:

بگو: اى بندگان من كه بر خويشتن زياده‌روى روا داشته‌ايد! از رحمت خدا نوميد مشويد. در حقيقت، خدا همه گناهان را مى‌آمرزد، كه او خود آمرزنده مهربان است.[٤]

همچنين آنچه در باب شفاعت پيامبر (ص) و ائمه اطهار (عليهم السلام) وارد شده و يا اينكه جهنم تنها براي كافران فراهم آمده،[٥] جملگى بر اميد به خداوند تأكيد دارند.

[١] - بنگريد به: ملامحسن فيض‌كاشانى، المحجه البيضاء، ج ٧، ص ٢٦٨- ٢٥٣؛ محمدمهدى نراقى، جامع السعادات، ج ١، ص ٢٥٢- ٢٤٥.

[٢] -« وَلَا تَيْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ إِلَّا الْقَوْمُ الكافِرُونَ.»( يوسف( ١٢): ٨٧.)؛ نيز بنگريد به: زمر( ٣٩): ٥٣؛ حجر( ١٥): ٥٦.

[٣] - محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٢، ص ٦٠.

[٤] -« قُلْ يَا عِبَادِي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَي أَنْفُسِهمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ.»( زمر( ٣٩): ٥٣.)؛ نيز بنگريد به: بقره( ٢): ٢٦٨؛ نساء( ٤): ٤٨؛ رعد( ١٣): ٦.

[٥] - براى نمونه بنگريد به: آل‌عمران( ٣): ١٣١؛ زمر( ٣٩): ١٦؛ الليل( ٩٢): ١٧- ١٤.